तरुण नंदी
सलीम शेख यांच्यासाठी त्यांचा ई-रिक्षा हा फक्त पोट भरण्याचे साधन नाही, तर स्वतःच्या कठीण भूतकाळाची आठवण करून देणाऱ्या लोकांचे दुःख हलके करण्याचा एक मार्गही आहे.
पश्चिम बंगालच्या मुर्शिदाबाद जिल्ह्यातील बेरहामपूर ब्लॉकमध्ये येणाऱ्या भाकुरी-२ ग्रामपंचायतीतील भाकुंडी गावात राहणारे ३० वर्षीय सलीम आपल्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करण्यासाठी पूर्णपणे या ई-रिक्षावर अवलंबून आहेत. दिवसभराच्या कष्टातून किती तुटपुंजी कमाई होते आणि मुलाच्या शिक्षणाचा खर्च भागवून घर चालवणे किती कठीण असते, याची त्यांना पुरेपूर जाणीव आहे.
असे असूनही, मर्यादित उत्पन्नाच्या पलीकडे जाऊन सलीम यांनी एक अनोखा निर्णय घेतला आहे. ते शाळकरी विद्यार्थी आणि वयोवृद्ध प्रवाशांकडून प्रवासाचे कोणतेही भाडे घेत नाहीत. त्यांना त्यांच्या इच्छित स्थळी विनामूल्य पोहोचवून मिळणाऱ्या छोट्याशा समाधानातच ते आनंद मानतात आणि याच माणुसकीच्या कामामुळे आज त्यांची कीर्ती गावाबाहेरही पोहोचली आहे.
या संवेदनशील निर्णयामागचे कारण त्यांच्या बालपणीच्या संघर्षात दडलेले आहे. एकेकाळी गरिबीने त्यांच्या शिक्षणाचा मार्ग अडवला आणि लहान वयातच कुटुंबाची जबाबदारी खांद्यावर घेण्यास भाग पाडले. या कठीण अनुभवांनीच त्यांना इतरांचे दुःख ओळखायला शिकवले. स्वतःचा खडतर भूतकाळ विसरण्याऐवजी सलीम यांनी त्यालाच प्रेरणा बनवून आपल्यासारख्याच परिस्थितीतून जाणाऱ्या लोकांना मदत करण्याचा वसा घेतला आहे.
संघर्षात घडलेले बालपण
स्थानिक रहिवाशांच्या मते, सलीम यांचे बालपण अत्यंत हलाखीचे आणि अनिश्चिततेने भरलेले होते. अगदी लहान वयातच वडिलांचे छत्र हरपल्यामुळे दोन लहान मुलांचा सांभाळ करण्याची जबाबदारी आईवर आली. सुरुवातीला कुटुंबाने एका नातेवाईकाच्या घरी आश्रय घेतला. काही वर्षांनंतर सलीम यांच्या आजीने दोन्ही मुलांना आपल्याकडे राहायला आणले.
त्यांचे आजोबा शारीरिकदृष्ट्या अपंग होते आणि घरात कमावते असे कोणीच नव्हते. घरचा गाडा हाकण्यासाठी त्यांच्या आजी गावोगावी फिरून कपडे विकायच्या. कुटुंबाला सावरण्यासाठी आजी अहोरात्र कष्ट करत होत्या, तरीही गरिबीने काही त्यांची पाठ सोडली नाही. अशा परिस्थितीत शिक्षण सुरू ठेवणे मोठे आव्हान होते. रिक्षा किंवा बसचे भाडे देण्याइतके पैसे नसल्याने सलीम दररोज पाच मैल पायपीट करत शाळेत जायचे.
या सर्व अडचणींवर मात करत त्यांनी आपले शिक्षण सुरू ठेवले आणि उच्च माध्यमिकपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. पण त्यापुढे शिकणे त्यांना शक्य झाले नाही. आजीचे वय वाढत गेले आणि तिला घराचा कारभार सांभाळणे जड जाऊ लागले, तेव्हा सलीम यांच्यासमोर एक कठीण निवड उभी राहिली. स्वतःची स्वप्ने आणि महत्त्वाकांक्षा बाजूला सारून कुटुंबाला आधार देण्यासाठी पैसे कमावण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला.
आपले शिक्षण अर्धवट सोडून घराची जबाबदारी का घेतली, हे सांगताना सलीम म्हणतात, "माझ्या म्हाताऱ्या आजीला घर चालवण्यासाठी इतकी धडपड करताना पाहणे मला आता सहन होत नव्हते."
त्यांनी गाडी चालवायला शिकून ड्रायव्हर म्हणून काम सुरू केले. सलग चार वर्षे इतरांच्या गाड्या चालवून त्यांनी उदरनिर्वाह केला. त्यानंतर सुमारे दोन वर्षे भाड्याचा ई-रिक्षा चालवला. रोजच्या घरखर्चातून हळूहळू पैसे साठवत त्यांनी अखेर स्वतःचा ई-रिक्षा विकत घेण्याचे स्वप्न पूर्ण केले. पण हा रिक्षा लवकरच उत्पन्नाचे साधन राहिला नाही, तर ज्या लोकांच्या अडचणी त्यांना स्वतःला जवळून माहीत होत्या, त्यांच्या पाठीशी उभे राहण्याची एक संधी बनला.
विद्यार्थी आणि वयोवृद्धांना मोफत प्रवास का?
स्वतःचा ई-रिक्षा घेतल्यानंतर सलीम यांनी विद्यार्थी आणि ज्येष्ठ नागरिकांकडून प्रवासाचे पैसे न घेण्याचे ठरवले. या निर्णयामागे त्यांच्या अत्यंत वैयक्तिक भावना आहेत. शाळेत जाणारी मुले पाहिली की त्यांना स्वतःच्या शिक्षणासाठी केलेला संघर्ष आठवतो. तर वयोवृद्ध प्रवाशांना पाहिले की, ज्या आजीने स्वतःच्या सुखाचा त्याग करून आणि हालअपेष्टा सोसून त्यांना लहानाचे मोठे केले, त्या आजीचा चेहरा डोळ्यांसमोर येतो. सलीम यांच्यासाठी हा मोफत प्रवास म्हणजे ज्या लोकांनी आणि परिस्थितीने त्यांचे आयुष्य घडवले, त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा एक मार्ग आहे.
हा निर्णय अधिकच मोलाचा ठरतो कारण सलीम हे कोणी खूप श्रीमंत व्यक्ती नाहीत, ज्यांच्याकडे उधळायला अमाप पैसा आहे. ते एक सामान्य कुटुंबवत्सल माणूस आहेत, ज्यांचे घर रोजच्या मजुरीवर चालते. सलीम यांचा विवाह साहिला खातून यांच्याशी झाला असून त्यांचा एकुलता एक मुलगा इयत्ता पहिलीत शिकतो. संपूर्ण कुटुंबाचा खर्च ई-रिक्षाच्या कमाईवरच अवलंबून आहे.
असे असूनही, साहिला आपल्या पतीच्या या निर्णयाला पूर्ण पाठिंबा देतात. पतीने लहानपणी सोसलेल्या यातनांची त्यांना जाणीव आहे आणि त्या अनुभवातून निर्माण झालेल्या माणुसकीला त्या विरोध करू इच्छित नाहीत. पतीच्या मनातील ही मदतीची भावना जपली गेली पाहिजे, असे त्यांना वाटते. सध्याच्या अडचणींच्या काळातही अल्लाहच्या कृपेने कुटुंबाचे चांगले दिवस नक्की येतील, असा विश्वास त्या व्यक्त करतात. पत्नीच्या या खंबीर साथीमुळेच सलीम घरच्या जबाबदाऱ्या सांभाळून आपला हा उपक्रम यशस्वीपणे पुढे नेत आहेत.
पैशापेक्षा मोलाचे समाधान
सलीम यांनी स्वतःचा ई-रिक्षा घेऊन अवघे सहा महिने झाले आहेत, पण आजूबाजूच्या परिसरात त्यांचे नाव सर्वत्र पोहोचले आहे. विद्यार्थी आणि वयोवृद्ध प्रवाशांसाठी हा मोफत प्रवास म्हणजे इतर गरजेच्या वस्तूंसाठी थोडे पैसे वाचवण्याची संधी आहे. तर सलीम यांच्यासाठी याचा मोबदला म्हणजे वडीलधाऱ्यांचे आशीर्वाद, मुलांच्या चेहऱ्यावरील निरागस हसू आणि त्यांच्या या कामाचे कौतुक करणाऱ्या लोकांचे प्रेम!
या उपक्रमामुळे त्यांचे रोजचे उत्पन्न वाढत नसेल, पण यातून मिळणारे समाधान पैशात मोजता येणार नाही. सलीम यांची ही कहाणी आपल्याला याची जाणीव करून देते की, माणुसकी दाखवण्यासाठी नेहमीच अमाप संपत्ती किंवा मोठ्या व्यासपीठाची गरज नसते. कधीकधी स्वतः अनुभवलेल्या दुःखामुळे इतरांचा संघर्ष ओळखता येणे, हीच खरी संवेदनशीलता असते.
ज्या कठीण परिस्थितीने त्यांना शिक्षण सोडायला आणि कुटुंबाची जबाबदारी घ्यायला भाग पाडले, त्या परिस्थितीने त्यांना कधीही कठोर बनवले नाही. उलट इतरांबद्दलची कणव अधिकच वाढवली. आपल्या साध्या ई-रिक्षाच्या माध्यमातून सलीम आपल्या मर्यादेत राहून एक असामान्य काम करत आहेत. ते विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यातील सर्व आर्थिक ओझे किंवा वृद्धांच्या सर्व अडचणी दूर करू शकत नसतील, पण त्यांचा प्रवास नक्कीच थोडा सुकर करू शकतात. आणि त्यांच्यासाठी पुढे चालत राहण्यास हेच कारण पुरेसे आहे.
_(1).jpg "मोहम्मद काशिफ")
