ओनिका माहेश्वरी
कला म्हणजे केवळ रंग अन् कॅनव्हासची जुळवाजुळव नव्हे, तर तो मानवी भावना, अनुभव आणि मनात साचलेले अनेक प्रश्न जगासमोर मांडण्याचा एक प्रभावी मार्ग असतो. कोणासाठी कला हा छंद असतो, कोणासाठी पोटापाण्याचा प्रश्न तर कोणासाठी समाजाशी थेट संवाद साधण्याचे साधन. पण गजाला परवीन यांच्यासाठी कला या सगळ्यांच्या पलीकडची गोष्ट आहे. त्या उत्कृष्ट पेंटिंग्ज बनवतात, परफॉर्मन्स आर्टच्या माध्यमातून आपले विचार प्रभावीपणे मांडतात आणि एक आर्ट टीचर म्हणून आजच्या तरुण पिढीला कलेचे महत्त्व समजावून सांगतात.
उत्तर प्रदेशच्या एका ग्रामीण भागातील सरकारी शाळेपासून सुरू झालेला त्यांचा हा प्रवास थेट जामिया मिल्लिया इस्लामियापर्यंत पोहोचला, जिथे त्यांनी बॅचलर आणि मास्टरच्या पदवीमध्ये सुवर्णपदके (गोल्ड मेडल) पटकावली. कलेच्याच जोरावर त्यांना जपान आणि दक्षिण कोरियासारख्या परदेशी मंचांवर आपली प्रतिभा दाखवण्याची संधी मिळाली. कोणत्याही क्षेत्राची निवड केवळ समाजाच्या पारंपरिक अपेेक्षांनुसार नव्हे, तर स्वतःची आवड, मेहनत आणि निष्ठेच्या बळावर करावी, हा मोलाचा संदेश आज त्या आपल्या कामातून देत आहेत.
तिसरीतल्या चिमुरडीचा अनोखा प्रवास
गजाला यांच्या या प्रवासाची सुरुवात अगदी लहान वयात झाली, जेव्हा बहुतांश मुले खेळण्याबागडण्यात मग्न असतात. त्या अवघ्या तिसरीत असताना कागदावर वेगवेगळ्या आकृत्या काढण्याची (स्रिबलिंग) त्यांना सवय लागली. हळूहळू या सवयीचे रूपांतर सुंदर चित्रांमध्ये झाले. त्या पोर्ट्रेट बनवू लागल्या आणि आजूबाजूला जे काही दिसेल ते कागदवर हुबेहूब उतरवण्याचा प्रयत्न करू लागल्या. त्यांच्या आई-वडिलांनी त्यांच्या या उपक्रमाचे नेहमी कौतुक केले. कुटुंबाकडून मिळालेल्या या पाठबळामुळे त्यांच्यातील कलेचा ओढा आणखी दृढ होत गेला. लहानपणीचा हा साधा छंद एक दिवस त्यांची मुख्य ओळख आणि करिअरचा पाया बनेल, याची कदाचित त्यांनाही कल्पना नसेल.
शाळेतील त्यांचे कला शिक्षक राजकुमार सिंह यांनी गजाला यांच्यामधील सुप्त प्रतिभा ओळखली आणि ती फुलवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. गजाला आजही त्यांना अत्यंत आदरपूर्वक आठवतात. आज राजकुमार सिंह या जगतात नाहीत, कर्नाटकाच्या आजाराने त्यांचे निधन झाले, पण गजाला यांच्या आयुष्यावर त्यांच्या मार्गदर्शनाचा आणि प्रोत्साहनाचा अमिट छाप आजही कायम आहे. ते केवळ त्यांनी काढलेल्या चित्रांचे कौतुक करत नसत, तर त्यांची कला समजून घेऊन त्यांना योग्य ती दिशा दाखवायचे.
गजाला यांच्या मते, त्यांच्या शिक्षकांनी कधीही त्यांची साथ सोडली नाही. डॉक्टर आणि इंजिनिअर होण्यासाठी हजारो विद्यार्थी धावपळ करतात, पण याच पांढरपेशा वाटेव्यतिरिक्त कला क्षेत्रातही प्रतिभावान तरुणांनी पुढे आले पाहिजे, हा विचार त्यांच्या मनात रुजवणारे त्यांचे तेच शिक्षक होते. हाच मोलाचा सल्ला त्यांच्या आयुष्याचा टर्निंग पॉईंट ठरला.
पारंपरिक विचारांचे ओझे
गजाला अभ्यासातही अत्यंत हुशार होत्या. विज्ञान विषयांवर त्यांची उत्तम पकड होती, त्यामुळे गजाला यांनी डॉक्टर व्हावे, अशी त्यांच्या घरच्यांची तीव्र इच्छा होती. समाजाच्या दृष्टीने एक सुरक्षित आणि मानाची नोकरी म्हणून ज्या क्षेत्राकडे पाहिले जाते, तीच वाट त्यांच्यासमोर होती. पण याउलट, कलेच्या क्षेत्राबद्दल कुटुंबीय आणि आप्तेष्टांच्या मनात अनेक शंका-कुशंका होत्या. पेंटिंग करून खरोखरच करिअर बनू शकते का? यातून नियमित पैसा मिळू शकतो का? कलेला आपला व्यवसाय बनवणे कितपत व्यावहारिक ठरेल? असे अनेक प्रश्न त्यांच्यासमोर उभे ठाकले.
हा प्रश्न केवळ गजाला यांच्या घरचा नव्हता, तर संपूर्ण समाजाचाच दृष्टिकोन तसा होता. कलेला केवळ फावल्या वेळेचा टाइमपास मानणाऱ्या त्या समाजात त्यांना हे सिद्ध करायचे होते की, पेंटिंग हा केवळ करमणुकीचा भाग नसून तो तितकाच गांभीर्याने, शिक्षणाने आणि व्यावसायिक निष्ठेने जोपासला जाणारा गंभीर विषय आहे.
घरच्यांचा विरोध ते जामियाच्या वाटेवर
घरच्या मंडळींचा कलेकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन फारसा सकारात्मक नव्हता, तरीही त्यांची आई आणि भावाने त्यांना प्रत्येक वळणावर साथ दिली. वडिलांच्या निधनानंतर पुढील शिक्षण घेण्यासाठी दिल्लीला जाणे आणि घरची परिस्थिती सांभाळणे सोपे नव्हते. एका छोट्या गावातून थेट महानगरात शिकण्यासाठी जाणे, रोजचा प्रवास करणे आणि स्वतःच्या भविष्याची जबाबदारी स्वतः घेणे हे मोठे आव्हानात्मक होते.
जामिया मिल्लिया इस्लामियामध्ये प्रवेश मिळवण्यासाठी गजाला यांनी प्रचंड संघर्ष केला. त्यांनी आपल्या कुटुंबाची खूप मनधरणी केली, रडत-रडत आपल्याला फक्त कलेचेच शिक्षण घ्यायचे आहे, हे पटवून दिले. त्यांनी बनारस हिंदू विद्यापीठातही अर्ज केला होता, पण तिथे त्यांचे सिलेक्शन झाले नाही. अखेर जामियात प्रवेश निश्चित झाल्यावर त्यांच्या भावाने घरच्यांना समजावून सांगितले आणि गजाला यांना एक संधी देण्यास राजी केले. घरचे तयार झाले आणि गजाला यांच्या स्वप्नांच्या प्रवासाला खरी सुरुवात झाली.
गावापासून महानगरापर्यंतचा रोमहर्षक प्रवास
जामियामध्ये मिळणारा प्रवेश केवळ एका कॉलेजमधील ऍडमिशन नव्हते, तर तो त्यांच्या आयुष्यातील स्वातंत्र्याकडे जाणारा पहिला मोठा टप्पा होता. बारावीपर्यंतचे शिक्षण त्यांनी गावातील एका साध्या सरकारी शाळेत घेतले होते. तिथले वातावरण आणि दिल्लीच्या नामांकित शिक्षण संस्थेचे हाय-फाय वातावरण यात जमीन-अस्मानाचा फरक होता. या महानगरातील झगमगाटाने त्यांच्यासमोर अनेक नवीन आव्हाने उभी केली. वेगवेगळ्या पार्श्वभूमीतून आलेल्या विद्यार्थ्यांमध्ये स्वतःचे स्थान निर्माण करणे, इथली सामाजिक आणि शैक्षणिक संस्कृती आत्मसात करणे आणि स्वतःमध्ये आत्मविश्वास निर्माण करणे सोपे नव्हते.
या नवीन वातावरणाशी जुळवून घेताना त्यांना बरीच वर्षे लागली. पण हळूहळू पदवीचे शिक्षण पूर्ण होईपर्यंत त्यांनी स्वतःला खंबीर बनवले आणि आपल्या सहपाध्यांच्या खांद्याला खांदा देऊन चालण्याचा आत्मविश्वास मिळवला.
हॉस्टेलचे जीवन आणि सुवर्णपदकांची बरसात
जामियात आल्यावर त्यांना हॉस्टेलमध्ये राहण्याची संधी मिळाली. घरट्यापासून दूर राहणे, आपले निर्णय स्वतः घेणे आणि आपली दैनंदिन जवाबदारी पार पाडणे या सगळ्या गोष्टींनी त्यांच्या स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्वाला आकार दिला. जी मुलगी घराच्या उंबरठ्याबाहेर पाऊल ठेवण्यासाठी घरच्यांना मनवत होती, तीच मुलगी आज आपल्या कलेच्या बळावर आंतरराष्ट्रीय मंचांपर्यंत धडक मारत होती. जामियात असताना २०१३ मध्ये बॅचलरच्या शिक्षणादरम्यान त्यांना 'गोल्ड मेडल' मिळाले, तर २०१५ मध्ये मास्टरच्या पदवीतही त्यांनी सुवर्णपदक पटकावले. या यशामुळे केवळ त्यांना शैक्षणिक सन्मान मिळाला नाही, तर जे लोक कलेच्या भविष्याबाबत साशंक होते, त्यांनाही यातून लख्ख उत्तर मिळाले.
वडिलांची माया आणि आठवणींचे संचित
गजाला यांच्या या संपूर्ण प्रवासात त्यांच्या कुटुंबीयांचे प्रोत्साहन अत्यंत मोलाचे ठरले आहे. त्यांचे वडील त्यांची चित्रे अत्यंत काळजीपूर्वक जपून ठेवायचे. त्यांची ड्रॉइंग फाइल ते नेहमी आपल्या सिरोप्याशी ठेवायचे आणि घरी येणाऱ्या प्रत्येक पाहुण्याला व मित्राला अत्यंत अभिमानाने सांगायचे की, हे चित्र त्यांच्या मुलीने काढले आहे!
गजाला यांना आजही चांगली आठवण आहे की, त्या चौथी-पाचवीत असताना वडिलांनी त्यांना एका पुस्तकात छपलेली बसची हुबेहूब चित्र काढायला सांगितले होते. त्यांनी आपल्या भावालाही तेच चित्र काढायला बसवले आणि दोघांमध्ये जणू स्पर्धाच लागली. गजाला यांनी आपले चित्र पटकन पूर्ण केले, पण त्यांच्या भावाला ते जमले नाही. बालपणीची ही छोटीशी आठवण त्यांच्या मनात आजही कायम आहे. फार कमी वयात वडिलांनी त्यांच्यातील कलेची पारख केली होती आणि त्यांना या क्षेत्रात पुढे जाण्यासाठी आशीर्वाद दिला होता. दुर्दैवाने गजाला यांना आपल्या करिअरची यशस्वी घोडदौड पाहण्यासाठी त्यांचे वडील जास्त काळ सोबत राहिले नाहीत, पण त्यांचा तो अफाट विश्वास आजही गजाला यांच्यासाठी सर्वात मोठी ताकद आहे.
आईचे अशिक्षित असणे आणि शिक्षणाचे महत्त्व
आईचे योगदानही तितकेच मोठे आणि भावनिक आहे. गजाला आवर्जून सांगतात की त्यांची आई शिकलेली नव्हती, पण शिक्षणाचे खरे महत्त्व त्यांना उत्तम प्रकारे ठाऊक होते. गजाला रात्री उशिरापर्यंत अभ्यास करायची, तेव्हा त्यांची आई शांतपणे त्यांच्या शेजारी बसून राहायची आणि त्यांना सतत प्रोत्साहित करायची. परीक्षेच्या दिवसांत जेव्हा त्या रात्री जागून अभ्यास करत, तेव्हा आईही त्यांच्यासोबत जागी राहत असे आणि त्यांना थांबण्यास मनाई करत असे.
गजाला यांच्यासाठी आईचा हा सहवास केवळ भावनिक आधार नव्हता, तर तो त्या अढळ विश्वासाचे प्रतीक होते जो आईच्या मनात आपल्या मुलांच्या शिक्षणाविषयी होता. ही गोष्ट आपल्याला हेच शिकवते की, औपचारिक शिक्षणाचा अभाव असला तरी कोणतीही आई आपल्या मुलांच्या प्रतिभेचे आणि त्यांच्या भविष्याचे मोल ओळखण्यापासून कधीही मागे राहत नाही. गजाला परवीन यांची ही कहाणी म्हणजे जिद्द, संघर्ष आणि कलेवर असलेल्या निस्सीम प्रेमाची एक जिवंत गाथा आहे.
.jpg "प्रातिनिधिक इमेज")
.jpg "लखनऊ येथे केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह")
.jpg "मनिषा भानवाला")
.jpg "प्रातिनिधिक इमेज")
.jpg "प्रातिनिधिक इमेज")
.jpeg)
