सानिया अंजुम
कधीकधी अंतराळात जाणारा उपग्रहाचा प्रवास हा बालपणीच्या एखाद्या स्वप्नातून सुरू होतो. तर कधीकधी त्याची सुरुवात एखाद्या हस्तांदोलनाने आणि उपग्रहाला कुणाच्या तरी आईचे नाव देण्याच्या दिलेल्या वचनाने होते.
जेव्हा 'पिक्सेल' (Pixxel) या स्पेस-टेक कंपनीचे सह-संस्थापक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) आवैस अहमद उपग्रह अवकाशात पाठवण्याबद्दल बोलतात, तेव्हा त्यांची ही कथा केवळ रॉकेट्स, अद्ययावत तंत्रज्ञान आणि वैज्ञानिक महत्त्वाकांक्षेपुरती मर्यादित राहत नाही. ही कहाणी कर्नाटकातील आल्डूर नावाच्या एका छोट्या गावातील जिज्ञासू मुलाची आहे, अनिश्चिततेच्या वाटेवर मात करणाऱ्या एका तरुण उद्योजकाची आहे आणि एका उपग्रहाला 'शकुंतला' हे नाव देणाऱ्या एका भावूक कराराची आहे!
कर्नाटकातील आल्डूर या निसर्गरम्य गावात लहानाचे मोठे झालेले आवैस अहमद लहानपणापासूनच खगोलीय विश्वाच्या प्रेमात होते. त्यांचे वडील घरात विश्वकोश (Encyclopedias) घेऊन यायचे. त्या पुस्तकांनी त्यांना त्यांच्या गावापलीकडील एका गूढ जगात घेऊन जाण्याचे काम केले. त्या काळातील आठवणी सांगताना अहमद म्हणतात, "मला अंतराळाबद्दल नेहमीच प्रचंड आकर्षण वाटायचे." इंटरनेटची सोय उपलब्ध नसताना, पुस्तकेच त्यांच्यासाठी कल्पनांच्या अथांग विश्वाची खिडकी बनली होती.
हाच ध्यास त्यांना पुढे 'बिट्स पिलानी' (BITS Pilani) या नामांकित संस्थेत घेऊन गेला. तिथे त्यांनी गणिताचा अभ्यास केला आणि विद्यार्थ्यांच्या स्पेस-टेक प्रकल्पांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला. तसेच स्पेसएक्सच्या (SpaceX) हायपरलूप स्पर्धेसाठी वाहतूक पॉड (Transport pod) तयार करणाऱ्या 'हायपरलूप इंडिया' या विद्यार्थी संघाचे ते अभियांत्रिकी प्रमुख (Engineering lead) होते. या अनुभवाने त्यांना कोणत्याही तयार आराखड्याशिवाय एखादी गोष्ट कशी साकारायची, याचे धडे दिले. ते गमतीने आठवून सांगतात, "हायपरलूप पॉड कसा बनवायचा हे तुम्ही गुगलवर शोधू शकत नाही!"
झटपट उत्तरे शोधणाऱ्या आजच्या तरुण पिढीसाठी हा संदेश अत्यंत मोलाचा आहे. आज माहिती सहज उपलब्ध असली तरी खऱ्या नवसंशोधनासाठी प्रयोगशीलता, सांघिक काम आणि अनोख्या आव्हानांना सामोरे जाण्याचे धाडस लागते.
'पिक्सेल'ची पायाभरणी
२०१९ मध्ये आवैस अहमद आणि त्यांचे सह-संस्थापक क्षितिज खंडेलवाल यांनी 'पिक्सेल' या कंपनीची स्थापना केली. हायपरस्पेक्ट्रम इमेजिंग तंत्रज्ञानाने (Hyperspectral imaging technology) सज्ज असलेले उपग्रह तयार करणे, हे त्यांचे मुख्य ध्येय होते. नेहमीच्या उपग्रहांच्या छायाचित्रांपेक्षा हे तंत्रज्ञान प्रकाशाच्या अनेक तरंगलांबींमधून माहिती टिपते. यामुळे पिके, वनस्पती आणि पर्यावरणातील सूक्ष्म बदल अचूकपणे ओळखता येतात.
ध्येय खूप मोठे होते, पण त्यासोबत येणारी व्यावहारिक आव्हानेही तितकीच मोठी होती. या नवोदित कंपनीला गुंतवणुकीची, विश्वसनीय प्रक्षेपकाची (Launch vehicle) आणि खाजगी अंतराळ क्षेत्रातील नवनवीन नियम समजून घेण्याची गरज होती. त्या सुरुवातीच्या दिवसांबद्दल बोलताना अहमद सांगतात, "स्पेस-टेक कंपनी उभी करणे म्हणजे केवळ वैज्ञानिक बुद्धिमत्ता असणे नव्हे, तर त्यापेक्षा खूप काही जास्त असते."
ते पुढे स्पष्ट करतात, "आम्ही नेहमी अशा प्रक्षेपणाच्या शोधात असायचो, जे आमच्या वेळेत बसणारे आणि आमच्या बजेटला परवडणारे असेल." मोठे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी बजेट, मुदती आणि कठीण निर्णयांचा सामना करावा लागतो, हाच व्यावसायिक विचार त्यांच्या शब्दांतून व्यक्त होतो.
पिक्सेलने सुरुवातीला २०१९ मध्ये रशियाच्या 'सोयुझ' (Soyuz) प्रोग्रामद्वारे प्रक्षेपणाचे बुकिंग केले होते. त्यानंतर २०२० मध्ये भारताने अंतराळ क्षेत्र खाजगी कंपन्यांसाठी खुले केले. तेव्हा इस्त्रोकडून (ISRO) प्रक्षेपण करण्याबाबत पिक्सेलशी संपर्क साधण्यात आला. या संधीमुळे अत्यंत आनंद झाल्याचे सांगत अहमद म्हणाले, "आम्ही ती संधी स्वीकारण्यासाठी अगदी उत्सुक होतो आणि आमची सुरुवातीपासून तीच इच्छा होती."
पण नियोजनानुसार गोष्टी घडल्या नाहीत. काही कारणास्तव प्रक्षेपणाला विलंब झाला आणि पहिल्या प्रात्यक्षिक मोहिमेत अपयश आले तर काय करायचे, याची तयारी टीमला करावी लागली. अंतराळातील धोक्यांचा विचार करून पर्यायी व्यवस्था करण्यामागील गणित समजवताना अहमद म्हणतात, "कारण अंतराळ मोहिमांमध्ये अपयशाची शक्यता कधीच शून्य नसते."
अडचणी आल्यावर निराश होणाऱ्या तरुणांसाठी हा विचार महत्त्वाचा आहे. अडचणींची तयारी ठेवणे म्हणजे ध्येयापासून मागे हटणे नव्हे, तर आपल्या ध्येयाप्रती गंभीर असणे होय.
'शकुंतला' नाव पडण्यामागील रंजक कथा
'पिक्सेल'च्या या सुरुवातीच्या प्रवासात 'शकुंतला' उपग्रहाची कथा अत्यंत अनपेक्षित आणि भावूक करणारी आहे. कंपनीसाठी भांडवल उभारताना, काही महिन्यांच्या चर्चेनंतर अहमद एका संभाव्य गुंतवणूकदाराकडे गेले. त्यांना ती चर्चा एका ठोस निर्णयात बदलायची होती.
त्यांनी गुंतवणुकीच्या बदल्यात दोन खास वचने दिली. पहिली गोष्ट म्हणजे, जर ते पुन्हा ॲलन मस्क यांना भेटले, तर त्या गुंतवणूकदाराला सोबत नेतील. आणि दुसरी गोष्ट म्हणजे, पिक्सेलच्या पुढील उपग्रहाचे नाव निवडण्याचा अधिकार त्या गुंतवणूकदाराला असेल!
हा करार पक्का झाला आणि कंपनीत गुंतवणूक करणाऱ्या दोन भावांनी या उपग्रहाला आपल्या आईचे नाव देण्याचे ठरवले. यामागचे कारण सांगताना अहमद अत्यंत साधेपणाने म्हणतात, "शकुंतला हे त्यांच्या आईचे नाव आहे. त्यामुळे ती त्यांच्या आईसाठी दिलेली एक भेट होती."
ही गोष्ट खरोखरच अद्भूत आहे. कक्षेत भ्रमण करण्यासाठी तयार केलेल्या उपग्रहाला एका इंजिनिअरने किंवा समितीने नाव दिले नाही, तर आपल्या आईचा आदर करू इच्छिणाऱ्या दोन मुलांनी ते नाव निवडले. क्लिष्ट यंत्रसामग्री आणि तांत्रिक गणितांच्या मागे एक अत्यंत सुंदर मानवी भावना दडलेली होती!
अहमद सांगतात की, या पहिल्या गुंतवणुकीच्या वचनामुळे पुढे मोठा निधी उभारणे सोपे झाले. उद्योग क्षेत्र हे केवळ कल्पनांवर चालत नाही, तर ते नातेसंबंध, विश्वास आणि लोकांमध्ये निर्माण केलेल्या विश्वासावर चालते, हेच यावरून सिद्ध होते.
अंतराळातील मजल
असे असले तरी अंतराळ तंत्रज्ञानाचा व्यावहारिक भाग तितकाच महत्त्वाचा होता. प्रक्षेपणाच्या खर्चाबद्दल बोलताना अहमद यांनी सांगितले की, स्पेसएक्सच्या (SpaceX) राईडशेअर प्रोग्रामसाठी त्या वेळी प्रति किलो सुमारे ६,००० डॉलर खर्च यायचा, तर इस्त्रोकडूनही अत्यंत रास्त दरात सेवा मिळत होती. पिक्सेलने खर्च, वेळ आणि योग्य कक्षेतील प्रक्षेपकाची उपलब्धता पाहूनच संधी निवडल्या. पूर्ण झालेले उपग्रह प्रक्षेपणासाठी अनिश्चित काळासाठी थांबवून ठेवणे कंपनीला परवडणारे नव्हते.
अखेर 'शकुंतला' उपग्रहाने आपली मोहीम यशस्वीरीत्या पूर्ण केली आणि २०२४ मध्ये तो पृथ्वीच्या वातावरणात परतला. त्याचा अवकाशातील काळ मर्यादित होता, पण पिक्सेलच्या पुढील क्षमतेच्या विकासासाठी तो अत्यंत महत्त्वाचा ठरला. प्रत्येक प्रयोग, मग तो यशस्वी असो वा अपूर्ण, तो पुढच्या प्रवासासाठीचा पाया ठरतो, हाच वैज्ञानिक प्रगतीचा नियम आहे.
तरुणाईसाठी प्रेरणादायी संदेश
आजच्या तरुणाईसाठी आवैस अहमद यांचा हा प्रवास अंतराळापलीकडचा एक मोठा संदेश देतो. ते म्हणतात, "सुरुवात करण्यापूर्वी तुमच्याकडे प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर असणे गरजेचे नाही. तुमच्याकडे शिकण्याची तयारी, समस्यांमधून मार्ग काढण्याची शिस्त आणि आपल्या कल्पनेवर इतरांचा विश्वास निर्माण करण्याचा आत्मविश्वास असायला हवा. प्रत्येक तरुण उपग्रह बनवेलच असे नाही, पण प्रत्येक तरुण एखाद्या चांगल्या समस्येचे निवारण करण्यासाठी आपली जिज्ञासा आणि जिद्द नक्कीच वापरू शकतो."
आल्डूरमध्ये विश्वकोश वाचण्यापासून ते अंतराळातून पृथ्वीचे निरीक्षण करणाऱ्या कंपनीचे नेतृत्व करण्यापर्यंतचा आवैस अहमद यांचा प्रवास ध्येयाने प्रेरित असणाऱ्या प्रत्येकासाठी आदर्श आहे. हा प्रवास काही सरळ रेषेतील यशाचा नव्हता. संधी ओळखणे, अडचणींना सामोरे जाणे आणि अनिश्चिततेच्या काळातही धाडसी निर्णय घेणे, यातूनच हा प्रवास घडला आहे.
कदाचित म्हणूनच 'शकुंतला' उपग्रहाची ही कथा मनाला स्पर्शून जाते. कारण ती सांगते की, कितीही मोठी स्वप्ने असली तरी त्याची पायाभरणी माणसांच्या नात्यांवरच होते. बालपणीचे एक स्वप्न, संस्थापकाची जिद्द, दोन भावांचा एका कल्पनेवर असलेला विश्वास आणि एका आईचे नाव... या सगळ्यातून ही एक सुंदर कथा आकारास आली आहे.
आपण जेव्हा वर पाहतो, तेव्हा तारे खूप दूर वाटतात. पण प्रत्येक विलक्षण प्रवासाची सुरुवात ही एका साध्या प्रश्नाने, थोड्या जिज्ञासेने आणि पहिले पाऊल उचलण्याच्या धाडसानेच होत असते.
.jpeg)
