एहसान फजिली
काश्मीरमधील प्रख्यात मानववंशशास्त्रज्ञ (Anthropologist), लेखिका आणि अनुवादक ओनायझा द्राबू यांचे 'द बिग बुक ऑफ काश्मिरी लिटरेचर' हे नवीन पुस्तक नुकतेच २४ सप्टेंबर रोजी श्रीनगरमध्ये प्रकाशित झाले. गेल्या सात शतकांतील ३० महत्त्वाच्या काश्मिरी साहित्याचा संग्रह असलेल्या या पुस्तकाचे क्रीडा आणि साहित्यिक वर्तुळात मोठे कौतुक होत आहे. गेल्या दोन दशकांत अनेक पुस्तके, लेख आणि साहित्य निर्मिती करणाऱ्या या तरुण लेखिकेच्या नावे आता आणखी एक महत्त्वपूर्ण टप्पा जमा झाला आहे. काश्मिरी भाषेतील या अमूल्य साहित्यात गेल्या काही शतकांतील कविता, गाणी, नाटके आणि कथांचा समावेश आहे.
आपल्या साहित्याच्या माध्यमातून ओनायझा द्राबू या भाषा आणि साहित्याच्या साहाय्याने आपल्या आजूबाजूचे विश्व समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात. काश्मिरी लोककथांचे पुनरकथन करणारे त्यांचे पहिले पुस्तक 'द लेजंड ऑफ हिमाल नागराय' २०१९ मध्ये 'स्पीकिंग टायगर' प्रकाशनाने प्रसिद्ध केले होते. हे पुस्तक काश्मिरी संस्कृतीचे दर्शन घडवणारे असून ते त्यांना नेहमीच आकर्षित करत आले आहे. 'हिमाल आणि नागराय' ही एका अमर नाग राजकुमार आणि मानवी राजकुमारीची क्लासिक काश्मिरी लोककथा आहे.
'द बिग बुक ऑफ काश्मिरी लिटरेचर' हे पुस्तक लिहिण्याची संकल्पना कशी सुचली, याविषयी 'आवाझ-द-व्हॉईस'शी बोलताना ओनायझा द्राबू म्हणाल्या की, त्यांना काश्मिरी साहित्य वाचण्यात विशेष रस होता आणि हा एक उत्तम योग जुळून आला. लेखक बशारत पीर यांच्या शिफारसीवरून त्यांच्या संपादिका मउतुशी मुखर्जी यांनी हे साहित्य संकलित करण्याची कल्पना मांडली होती. त्या पुढे म्हणाल्या, "काश्मिरी साहित्यासाठी मी माझ्या ज्ञानाच्या आणि दृष्टिकोनाच्या आधारे पुस्तकाची रचना ठरवली. एक वाचक म्हणून मला काय वाचायला आवडेल आणि एक संपादक म्हणून माझी काय उद्दिष्टे असतील, याचा विचार करून मी अनुक्रमणिका तयार केली."
भाषेतील मूळ काव्य आणि लय मध्यवर्ती ठेवण्याचा आपला प्रयत्न होता, असे सांगून त्या म्हणाल्या, "मला सर्व साहित्य प्रकार आणि विविध स्तरांतील लेखकांचे प्रतिनिधित्व हवे होते, पारंपारिक आणि अपारंपारिक दोन्ही क्षेत्रांतील. विविध अनुवादक आणि त्यांच्या वेगवेगळ्या अनुवाद शैलींचा यात समावेश असावा, असा माझा प्रयत्न होता. त्यामुळे हा विविध अनुवादक आणि साहित्य प्रकारांचा एक सुंदर संगम बनला आहे."
संकलनातील आव्हाने अन् रंजक प्रवास
हे पुस्तक तयार करताना आलेल्या आव्हानांबद्दल बोलताना ओनायझा म्हणाल्या, "साहित्य एकत्र करणे सोपे होते, पण गेल्या काही वर्षांत या संग्रहासाठी लागलेले कष्ट खूप मोठे होते. विशेषतः वेगवेगळ्या भौगोलिक भागांतील, कालखंडातील आणि वेळेच्या फेरफारात राहणाऱ्या लेखक आणि अनुवादकांना एकत्र आणणे कठीण होते." काश्मिरी, इंग्रजी आणि उर्दू भाषेतील साहित्यिक इतिहास वाचून या कामाची सुरुवात झाली. त्यानंतर अनेक अनुवादक यात जोडले गेले. प्रा. नीरजा मट्टू यांच्यासारख्या मार्गदर्शकांचे सहकार्य लाभले. "मी अनेक वर्षांपासून वाचन करत असल्याने माझ्याकडे पुस्तकांचा संग्रह होताच. शिवाय कल्चरल अकादमी, काश्मीर विद्यापीठ, श्रीनगरमधील सार्वजनिक वाचनालये, साहित्य अकादमी आणि वैयक्तिक संग्रहांचाही मी वापर केला. अनेक लोकांशी झालेल्या चर्चेतून मला नवीन मार्ग सापडत गेले," असे त्यांनी सांगितले.
शोधकार्यापेक्षाही कठीण काम कॉपीराइट धारकांना शोधणे हे होते, असे सांगताना त्या म्हणाल्या, "साहित्य शोधण्यापेक्षा त्याच्या कॉपीराइट धारकांचा शोध घेणे आणि त्यांच्याशी चर्चा करणे हे सर्वात कठीण काम होते. हा संपूर्ण प्रवास वेगवेगळ्या अनुभवांनी आणि गोष्टींनी भरलेला होता. या प्रवासात लेखकांच्या कुटुंबांशी माझे सुंदर मैत्रिपूर्ण संबंध प्रस्थापित झाले. काही ठिकाणी तर लेखकांच्या नातवंडांनी आपल्या आजोबा-पणजोबांचे साहित्य पहिल्यांदाच इंग्रजीत वाचले!"
ओनायझा यांच्या इतर लेखनामध्ये 'टिलटेड ॲक्सिस प्रेस'ने प्रकाशित केलेल्या 'व्हायलंट फेनोमेना: २१ एसेझ ऑन ट्रान्सलेशन' या पुस्तकातील निबंधाचा समावेश आहे. याशिवाय 'ॲसिम्प्टोट जर्नल', 'गुएर्निका', 'इन्व्हर्स जर्नल' यांसारख्या प्रसिद्ध नियतकालिकांमध्ये त्यांचे लेखन प्रसिद्ध झाले आहे. त्या दक्षिण आशियाई साहित्य आणि कलेवर आधारित 'डाक' (Daak) नावाचे वृत्तपत्र (Newsletter) सह-संपादित करतात. तसेच त्या व्यवसायासाठी मानववंशशास्त्राचा वापर करणारी एक कन्सल्टन्सी चालवतात आणि सध्या श्रीनगर व लखनौ दरम्यान राहून रिमोट पद्धतीने काम करतात.
शालेय वयापासून लेखनाची आवड
"मी लहानपणापासूनच एक उत्सुक वाचक होते आणि खूप वाचन करत वाढले, त्यामुळे मला नेहमीच लिहिण्याची इच्छा होती," असे त्यांनी 'आवाझ-द-व्हॉईस'शी बोलताना सांगितले. शालेय दिवसांच्या आठवणींना उजाळा देताना त्या म्हणाल्या, "मी अवघ्या १६ वर्षांची असताना माझा पहिला लेख 'ग्रेटर काश्मीर'मध्ये छापून आला होता." हीच त्यांच्या लेखनाची सुरुवात होती. त्यानंतर नोकरी करत असताना त्यांनी इतर नियतकालिकांसाठीही वेळोवेळी लेखन चालू ठेवले. "माझ्या विशीच्या उत्तरार्धात मला काश्मिरी लोककथांचे पुनरकथन करण्याची संधी मिळाली आणि तिथूनच एकापाठोपाठ एक मार्ग खुले होत गेले," असे त्या सांगतात.
श्रीनगरमधील डॉक्टर आणि अभियंत्यांच्या सुशिक्षित कुटुंबात जन्मलेल्या ओनायझा यांचे प्राथमिक शिक्षण 'प्रेझेंटेशन कॉन्व्हेंट' शाळेत झाले. दहावीनंतर त्या पुढील शिक्षणासाठी दिल्लीला गेल्या आणि तिथे पदवी पूर्ण केली. लेखनाची आवड असल्याने त्यांनी पुढे युके (UK) मधून 'मानववंशशास्त्र' (Anthropology) या विषयात पदव्युत्तर पदवी घेतली. त्यांनी पदवी स्तरावर व्यवसायाचा अभ्यास केला होता, तर पदव्युत्तर शिक्षणासाठी मानववंशशास्त्र निवडले.
तरुणाईला संदेश आणि कौटुंबिक पाठबळ
काश्मिरी तरुणांमध्ये लेखनाची कला विकसित करण्याबाबत विचारले असता ओनायझा म्हणाल्या, "मला वाटते की केवळ काश्मिरीच नव्हे, तर जगभरातील तरुणांना एआयच्या (AI) या युगात स्वतःचा अस्सल आवाज शोधण्यासाठी दुप्पट मेहनत करावी लागेल! लेखन सुधारण्यासाठी चॅटजीपीटीसारख्या (ChatGPT) साधनांचा वापर करण्याचा मोह होतो, पण स्वतःच्या कष्टाने ही कला आत्मसात करणे काळाची गरज आहे." काश्मीरमधील तरुणांना संदेश देताना त्या म्हणाल्या, "त्यांना संदेश देण्यास मी कितपत योग्य आहे हे मला माहीत नाही! पण सोशल मीडियावरील त्यांच्या उपक्रमांवरून आणि त्यांच्याशी होणाऱ्या संवादावरून मला वाटते की आपली नवी पिढी अगदी सुरक्षित हातांत आहे!"
आपल्या आवडीला दिशा देण्यात पालकांच्या भूमिकेविषयी बोलताना ओनायझा यांनी सांगितले, "मी नक्की काय करते हे माझ्या घरच्यांना कधी पूर्णपणे समजले नाही, तरीही त्यांनी मला नेहमीच पाठिंबा दिला. मी एका सुशिक्षित व्यावसायिक कुटुंबातून येते, त्यामुळे माझ्या या अपारंपरिक करिअरच्या निवडी इतरांना समजावून सांगणे त्यांच्यासाठी कठीण जायचे. तरीही त्यांनी माझ्यासाठी अनुकूल वातावरण निर्माण केले, विशेषतः माझ्या आजीने मला खूप पाठबळ दिले."
ओनायझा यांना इंग्रजी, उर्दू आणि काश्मिरी भाषा अस्खलित बोलता येतात. काश्मिरी लिहायला आणि वाचायला त्या कॉलेजमध्ये असताना शिकल्या. सुरुवातीच्या काळात, जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात पुढे जाण्यासाठी आणि यश मिळवण्यासाठी इंग्रजी भाषेवर प्रभुत्व मिळवण्यावर त्यांच्या कुटुंबाचा भर होता.
.jpeg)
