७ ऑक्टोबर: बेगम अख्तर जयंतीनिमित्त

भारतीय शास्त्रीय आणि उपशास्त्रीय संगीताच्या इतिहासात काही आवाज असे आहेत, जे कानावर पडले की थेट काळजाचा ठाव घेतात. असाच एक जादूई, दर्दभरा आणि काळजात रुतणारा आवाज म्हणजे 'बेगम अख्तर'. ७ ऑक्टोबर १९१४ रोजी उत्तर प्रदेशातील फैजाबाद येथे जन्मलेल्या बेगम अख्तर (मूळ नाव: अख्तरीबाई फैजाबादी) यांची आज जयंती. गझल, ठुमरी आणि दादरा या गायन प्रकारांना राजदरबाराच्या आणि कोठ्यांच्या चार भिंतींतून बाहेर काढून सर्वसामान्यांच्या हृदयापर्यंत पोहोचवण्याचे ऐतिहासिक काम बेगम अख्तर यांनी केले.

गझल गाणारी आणि लोकप्रिय झालेली पहिली महिला

गझल गायन ही एकेकाळी प्रामुख्याने पुरुषांची मक्तेदारी मानली जायची किंवा ती राजदरबारांपुरती मर्यादित होती. बेगम अख्तर या पहिल्या महिला गायिका होत्या, ज्यांनी गझल गायकीला खऱ्या अर्थाने 'सार्वजनिक मंचावर' आणले आणि तिला प्रचंड आदर मिळवून दिला. गालिब, मीर तकी मीर, मोमीन, फैज अहमद फैज आणि शकील बदायुनी यांसारख्या दिग्गज शायरांच्या गझला त्यांनी अशा काही गायल्या की, 'गझल' आणि 'बेगम अख्तर' हे समीकरणच बनून गेले. म्हणूनच त्यांना 'मल्लिका-ए-गझल' हा किताब मिळाला.

गायकीचे वैशिष्ट्य: आवाजातील नैसर्गिक 'तडा' आणि अथांग वेदना

बेगम अख्तर यांच्या आवाजाची जातकुळी इतर कोणत्याही गायिकेसारखी गोड आणि मधाळ नव्हती. त्यांच्या आवाजात एक प्रकारचा जडपणा (Husky voice) आणि एक नैसर्गिक तडा (Crack) होता. पण या तड्यातच एक अथांग वेदना (दर्द) लपलेली होती. जेव्हा त्या "ऐ मोहब्बत तेरे अंजाम पे रोना आया..." किंवा "दिवाना बनाना है तो दिवाना बना दे..." यांसारख्या गझल गायच्या, तेव्हा ऐकणाऱ्याच्या डोळ्यांच्या कडा ओलावल्याशिवाय राहत नसत. शब्दांचे वजन, श्वास घेण्याची विशिष्ट पद्धत, आणि अदाकारी यामुळे त्यांची ठुमरी आणि दादरा ऐकणे हा दैवी अनुभव असायचा.

मान्यवरांना त्यांच्यात काय वेगळे भावले?

बेगम अख्तर यांच्या गायकीने इतर दिग्गज कलावंतांनाही भुरळ घातली होती:

१९३४ मध्ये बिहारमधील भूकंपग्रस्तांसाठी आयोजित केलेल्या एका निधी संकलन कार्यक्रमात तरुण अख्तरीबाईंनी गाणे गायले होते. त्यांचे गाणे ऐकून सरोजिनी नायडू इतक्या भारावल्या की त्यांनी स्टेजवर जाऊन त्यांना खादीची साडी भेट दिली आणि त्यांच्या गायकीचे तोंडभरून कौतुक केले.

महान दिग्दर्शक सत्यजित राय यांना त्यांच्या 'जलसाघर' या बंगाली चित्रपटात एका शास्त्रीय गायिकेचे दृश्य हवे होते. त्यांनी यासाठी थेट बेगम अख्तर यांनाच पाचारण केले. या चित्रपटातील त्यांची भूमिका आणि गाणे अजरामर ठरले.

प्रसिद्ध शायर कैफी आझमी म्हणायचे की, "शब्दांमधील नेमकी वेदना ओळखून ती सुरातून बाहेर काढण्याची कला केवळ बेगम अख्तर यांनाच अवगत होती." संगीतकार नौशाद साहेब त्यांना गझलची खरी ओळख मानायचे.

महाराष्ट्राशी नाते

बेगम अख्तर यांचे महाराष्ट्राशी, विशेषत: मुंबई आणि पुण्याशी जिव्हाळ्याचे नाते होते.

महाराष्ट्राचे लाडके व्यक्तिमत्त्व पु. ल. देशपांडे हे बेगम अख्तर यांचे निस्सीम चाहते होते. पु.लं.नी आपल्या लेखनात बेगम अख्तर यांच्या मैफिलींचे रसाळ वर्णन केले आहे. बेगम अख्तर यांची पुण्यात किंवा मुंबईत मैफल असली की पु. ल. देशपांडे, वसंतराव देशपांडे आणि कुमार गंधर्व आवर्जून उपस्थित राहायचे.

बेगम साहिबा मुंबईत गाणार असतील, तर लता मंगेशकर आपले रेकॉर्डिंग रद्द करून किंवा बाजूला ठेवून त्यांच्या मैफिलीला जाऊन बसायच्या. लतादीदींना त्यांच्या आवाजातील 'दर्द' प्रचंड आवडायचा. मदन मोहन सारखे संगीतकार त्यांच्या पायाशी बसून त्यांची गझल ऐकायचे.

१९४२ मध्ये मेहबूब खान यांनी दिग्दर्शित केलेल्या आणि अनिल विश्वास यांनी संगीत दिलेल्या 'रोटी' या चित्रपटात बेगम अख्तर यांनी अभिनय केला आणि गाणीही गायली. मुंबईच्या सिनेसृष्टीने आणि इथल्या रसिकांनी त्यांना नेहमीच डोक्यावर घेतले.

मरेपर्यंत फक्त 'गायन'

संगीत हेच त्यांचे जीवन होते आणि मरेपर्यंत त्या गातच राहिल्या. ऑक्टोबर १९७४ मध्ये अहमदाबाद येथे त्यांचा एक गायनाचा कार्यक्रम सुरू होता. तब्येत ठीक नसतानाही रसिकांच्या आग्रहास्तव त्या गात राहिल्या आणि जास्त ताण पडल्यामुळे त्यांना मंचावरच हृदयविकाराचा झटका आला. काही दिवसांनी, ३० ऑक्टोबर १९७४ रोजी त्यांनी या जगाचा निरोप घेतला.

भारत सरकारने त्यांना 'पद्मश्री' आणि मरणोत्तर 'पद्मभूषण' पुरस्काराने सन्मानित केले. बेगम अख्तर आज देहाने आपल्यात नसल्या, तरी जोपर्यंत जगात 'गझल' आणि 'प्रेम' अस्तित्वात आहे, तोपर्यंत बेगम अख्तर यांच्या आवाजातील तो 'दर्द' रसिकांच्या हृदयावर अधिराज्य गाजवत राहील.