जावेद अख्तर / कोलकाता
पश्चिम बंगालमधील कूचबिहार येथे साजरा होणारा 'रास उत्सव' हा केवळ एक धार्मिक सण नाही. ही गेल्या अनेक शतकांपासून चालत आलेली एक सांस्कृतिक वारसा, आपसी भाईचारा आणि हिंदू-मुस्लिम सद्भावाची एक उत्तम आणि अनोखी मिसाल आहे. भगवान मदनमोहन यांना समर्पित असलेल्या या ऐतिहासिक उत्सवात एक अशी परंपरा आजही जिवंत आहे, जी सर्वांचेच लक्ष वेधून घेते. या उत्सवातील सर्वात महत्त्वाचे 'रास चक्र' बनवण्याची जबाबदारी गेली अनेक वर्षे एक मुस्लिम कुटुंब अत्यंत श्रद्धेने पार पाडत आहे. या कुटुंबातील अनेक पिढ्यांनी ही कला आपला कौटुंबिक वारसा म्हणून जपली आहे. आता अमिनुर हुसैन हे आपल्या पूर्वजांची ही परंपरा आणि कौशल्य अत्यंत निष्ठेने पुढे नेत आहेत.
रास चक्र
बांबू, कागद आणि श्रद्धेचा मेळ कूचबिहारमध्ये २४ नोव्हेंबर २०२६ पासून रास उत्सवाला दिमाखात सुरुवात होत आहे. जवळपास दोन आठवडे चालणाऱ्या या भव्य आयोजनासाठी अमिनुर हुसैन यांनी पारंपरिक रास चक्र बनवण्याच्या कामाला सुरुवातही केली आहे. विशेष म्हणजे, या चक्राचे काम थेट लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी सुरू केले जाते आणि ते पूर्ण होण्यासाठी तब्बल एक महिन्याचा कालावधी लागतो.
बांबू, रंगीत कागद आणि तागाच्या (जूट) दोऱ्या वापरून तयार केले जाणारे हे रास चक्र या रास जत्रेची सर्वात मोठी ओळख आहे. रास पौर्णिमेच्या दिवशी भाविक मदनमोहन मंदिरात मोठ्या भक्तीभावाने हे चक्र फिरवतात. स्थानिक मान्यतेनुसार, या धार्मिक प्रक्रियेत सहभागी झाल्यामुळे मोठे आध्यात्मिक पुण्य मिळते.
पूर्वजांचा वारसा आणि शाकाहारी जीवनशैली
अमिनुर हुसैन हे कूचबिहार शहराच्या बाहेरील बाजूस असलेल्या हरिन चौरा येथे राहतात. तोरसा नदीच्या किनाऱ्यावर असलेल्या त्यांच्या साध्याशा घरात सध्या रास चक्र बनवण्याची लगबग सुरू आहे. घराच्या नव्याने सारवलेल्या मातीच्या जमिनीवर बांबू, कागद आणि इतर साहित्य ठेवलेले आहे. तिथेच ते आपल्या कुटुंबातील इतर सदस्यांच्या आणि टीमच्या मदतीने या चक्राला एक सुंदर आकार देत आहेत. हे केवळ एक हस्तकौशल्य नाही, तर यात धार्मिक परंपरेची समज, अत्यंत बारीक कारागिरी आणि पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला अनुभव पणाला लागतो.
अमिनुर अभिमानाने सांगतात की, ही परंपरा स्वीकारण्यासाठी त्यांच्या कुटुंबावर कधीच कोणाचा कोणताही दबाव नव्हता. त्यांनी लहानपणापासून आपल्या वडिलांना हे काम करताना पाहिले आणि त्यातूनच ते हे काम शिकले. त्यांचे वडील, अल्ताफ मियाँ, रास चक्र बनवताना पूर्णपणे शाकाहारी भोजन करत असत. अमिनुर देखील त्याच परंपरेचे काटेकोरपणे पालन करतात. "या काळात काय खावे आणि काय खाऊ नये, असे कुटुंबात कोणीही मला वेगळे सांगितलेले नाही. मी माझ्या पूर्वजांची जीवनशैली पाहिली आणि तीच स्वीकारली," असे अमिनुर सांगतात. त्यांच्या मते, आपल्या कुटुंबाच्या या प्राचीन वारशाचा सन्मान करण्याचा हा एक अतिशय नैसर्गिक मार्ग आहे.
अनेक पिढ्यांची परंपरा आणि राजघराण्याचा इतिहास
अमिनुर यांचे वडील, अल्ताफ मियाँ यांचे २०२३ मध्ये निधन झाले. त्याआधी त्यांचे आजोबा अझीझ मियाँ आणि पंजोबा पान मामुद मियाँ हे रास चक्र बनवण्याचे काम करायचे. कुटुंबाच्या सांगण्यानुसार, तत्कालीन महाराजा नृपेंद्र नारायण यांच्या काळात पान मामुद मियाँ यांच्याकडे ही मोठी जबाबदारी सोपवण्यात आली होती. अशा प्रकारे ही परंपरा अनेक पिढ्यांपासून या कुटुंबाशी जोडली गेली आहे. वडिलांच्या निधनानंतर अमिनुर यांनी ही जबाबदारी आपल्या खांद्यावर घेतली. त्यांच्यासाठी रास चक्र बनवण्याचे हे चौथे वर्ष आहे. ते याकडे केवळ रोजीरोटीचे साधन म्हणून पाहत नाहीत, तर आपल्या पूर्वजांची ओळख आणि कूचबिहारच्या साझा संस्कृतीचा एक अविभाज्य भाग मानतात.
रास चक्र तयार करणे हे खूप मेहनत आणि संयमाचे काम आहे. यात वापरले जाणारे प्रत्येक साहित्य अत्यंत काळजीपूर्वक जोडले जाते. त्याची रचना आणि सजावट करताना पारंपरिक शैलीचा पूर्ण आदर राखला जातो. या चक्राचे धार्मिक महत्त्व भगवान मदनमोहन यांच्या पूजेशी जोडलेले आहे. मदनमोहन हे कूचबिहारच्या तत्कालीन राजघराण्याचे आराध्य दैवत मानले जाते. रास उत्सवाच्या वेळी हे चक्र फिरवूनच या जत्रेची अधिकृत सुरुवात केली जाते. पूर्वी ही जबाबदारी स्वतः महाराज पार पाडायचे. पण आता जिल्हा दंडाधिकारी पूजा आणि इतर धार्मिक विधी पार पाडल्यानंतर हे चक्र फिरवतात. आणि याच क्षणी उत्सवाला सुरुवात होते.
पगाराची चिंता नाही, काम मात्र वेळेत!
अमिनुर हुसैन यांना या वर्षीही 'कूचबिहार देवोत्तर ट्रस्ट बोर्डा'ने रास चक्र बनवण्याचे काम सुरू करण्यास सांगितले होते. विशेष म्हणजे, यंदा या कामासाठी त्यांना किती पैसे मिळणार आहेत, हे अजूनही सांगण्यात आलेले नाही. गेल्या वर्षी त्यांना या कामासाठी १८,००० रुपये मिळाले होते. पण मिळणाऱ्या पैशांची चिंता न करता त्यांनी ठरलेल्या वेळेत आपले काम सुरू केले. लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी काम सुरू करणे ही त्यांच्या कुटुंबाची जुनी परंपरा आहे, आणि ती ते दरवर्षी अगदी न चुकता पाळतात.
स्थानिक लोकांसाठी अमिनुर आणि त्यांच्या कुटुंबाची ही भूमिका धार्मिक सीमा ओलांडून एकमेकांबद्दल आदर आणि सन्मानाचा मोठा संदेश देणारी आहे. कूचबिहारमध्ये रास उत्सव हिंदू, मुस्लिम, शीख आणि बौद्ध समुदायाचे लोक एकत्र येऊन मोठ्या आनंदाने साजरा करतात. इथे सणाची ओळख फक्त पूजा आणि जत्रेपर्यंत मर्यादित राहिलेली नाही, तर तो इथल्या साझा सांस्कृतिक जीवनाचा एक महत्त्वाचा भाग बनला आहे. रास चक्र बनवणाऱ्या या मुस्लिम कुटुंबाचा सहभाग हे दाखवून देतो की, स्थानिक परंपरा कशा प्रकारे विविध समुदायांना एकत्र जोडतात. खुद्द अमिनुरही हे मान्य करतात की, कूचबिहारमध्ये सांप्रदायिक सद्भावाची एक खूप जुनी आणि भक्कम परंपरा आहे, आणि रास उत्सव त्याचे एक उत्तम उदाहरण आहे.
सांस्कृतिक वारसा आणि व्यापार
कूचबिहार रॉयल फॅमिली सक्सेसर्स वेल्फेअर ट्रस्टचे प्रवक्ते आणि माजी राजघराण्याचे सदस्य कुमार मृदुल नारायण हे देखील या परंपरेला खूप महत्त्व देतात. सांस्कृतिक वारसा जपण्याची जबाबदारी केवळ एखाद्या विशिष्ट धर्मापुरती किंवा समुदायापुरती मर्यादित नसते, हे या परंपरेतून दिसून येते. जेव्हा एखादे कुटुंब पिढ्यानपिढ्या एखादी परंपरा प्रामाणिकपणे पाळते, तेव्हा ते स्थानिक इतिहासाचाही एक महत्त्वाचा भाग बनतात.
कूचबिहारच्या रास उत्सवाचा इतिहासही तितकाच जुना आहे. प्रशासकीय नोंदींनुसार, या रास जत्रेची सुरुवात १८१२ मध्ये दिनहाटा मधील भेटागुडी येथे महाराजा हरेंद्र नारायण यांच्या राजवटीत झाली होती. नंतर ती कूचबिहार शहरात हलवण्यात आली. मदनमोहन मंदिराचे बांधकाम १८८५ ते १८८९ दरम्यान महाराजा नृपेंद्र नारायण यांच्या काळात झाले. १८९० मध्ये रास उत्सव मंदिरासमोरील वैरागी दिघी भागात आयोजित केल्याचा उल्लेख आढळतो.
रास जत्रा ही इथल्या स्थानिक अर्थव्यवस्थेसाठीही ती अत्यंत महत्त्वाची आहे. या उत्सवादरम्यान मदनमोहन मंदिर आणि एमजेएन स्टेडियमच्या परिसरातील मैदानांवर मोठी गर्दी उसळते. पश्चिम बंगालच्या विविध जिल्ह्यांव्यतिरिक्त शेजारच्या भागांतूनही भाविक, पर्यटक आणि व्यापारी मोठ्या संख्येने येथे येतात. हस्तकला, घरगुती वापराच्या वस्तू, हिवाळ्यातील कपडे, फर्निचर, धार्मिक पुस्तके आणि खाद्यपदार्थांची मोठी दुकाने इथे सजतात. इथल्या स्थानिक कला आणि हस्तकलेला एक मोठी बाजारपेठ मिळवून देण्याची ही एक उत्तम संधी असते.
रास मेले अधिकृतपणे १५ दिवस चालतात असे सांगितले जाते, पण अनेकदा ते त्याहून अधिक काळ सुरू राहतात. वेगवेगळ्या भागांतून येणारे व्यापारी ही जत्रा आपली उत्पादने विकण्यासाठी एक मोठी आणि उपयुक्त संधी मानतात. अशा प्रकारे, रास उत्सव धार्मिक श्रद्धेसोबतच सामाजिक संबंध आणि व्यापारालाही मोठी चालना देतो.
माणुसकीचा आणि विश्वासाचा जिवंत वारसा!
अमिनुर हुसैन यांची ही कहाणी या ऐतिहासिक वारशाला एक सुंदर मानवी चेहरा देते. त्यांच्या कुटुंबाने हे काम अत्यंत श्रद्धेने दीर्घकाळ सांभाळले आहे. आणि आता ते ही जबाबदारी पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचे काम करत आहेत.
आज जेव्हा देशाच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये केवळ धार्मिक ओळख आणि सामाजिक संबंधांवरून मोठे वाद आणि चर्चा सुरू असतात, तेव्हा कूचबिहारचा हा रास उत्सव एका अशा स्थानिक परंपरेची आठवण करून देतो, जिथे एक साझा वारसा प्रत्यक्ष व्यवहारात जगला जातो. एक मुस्लिम कारागीर हिंदू धार्मिक उत्सवासाठी मोठ्या भक्तिभावाने रास चक्र तयार करतो आणि स्थानिक समाज यालाच आपली खरी सांस्कृतिक ओळख मानतो. या परंपरेचे महत्त्व केवळ तिच्या जुनेपणात नाही, तर एका कुटुंबात आणि संपूर्ण समाजात दीर्घकाळ टिकून राहिलेल्या विश्वासात आहे!
२४ नोव्हेंबर २०२६ पासून सुरू होणाऱ्या रास उत्सवात भाविकांची पुन्हा एकदा मोठी गर्दी जमेल. पूजेनंतर रास चक्र फिरवले जाईल आणि जत्रेची रंगत वाढेल. या सगळ्या उत्साहात अमिनुर हुसैन यांची मेहनत कदाचित प्रत्येक येणाऱ्या व्यक्तीसाठी चर्चेचा विषय ठरणार नाही, पण त्यांच्या हातांनी तयार झालेले ते रास चक्र कूचबिहारच्या इतिहासाचा एक 'जिवंत दुवा' आहे. हे रास चक्र सांगते की, परंपरा केवळ पुस्तकांत आणि स्मारकांत सुरक्षित राहत नाहीत, तर पिढ्यानपिढ्या स्वतःचे काम, विश्वास आणि अनुभवाच्या माध्यमातून त्या पुढे नेणाऱ्या लोकांचे हातच या परंपरा खऱ्या अर्थाने जिवंत ठेवतात!
.jpeg)
