"एक मच्छर साला आदमी को हिजडा बना देता है..."असं म्हणत प्रस्थापित व्यवस्थेविरुद्ध आग ओकणारा, डोळ्यांत निखारे घेऊन अन्याय करणाऱ्यांना भिडणारा 'क्रांतिवीर' आणि 'तिरंगा' मधला तो रांगडा नाना आपण सर्वांनीच पाहिलाय. पण आज ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सकाळी एक दु:खद बातमी आली. गोव्यामध्ये (डोना पावला) वयाच्या ७५ व्या वर्षी हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्याने अभिनेते नाना पाटेकर यांनी अखेरचा श्वास घेतला. ही बातमी वाऱ्यासारखी पसरली आणि पाहता पाहता संपूर्ण महाराष्ट्र सुन्न झाला.

कॅमेऱ्याचे लाईट्स बंद झाल्यावर हाच माणूस जेव्हा मराठवाड्याच्या रखरखत्या उन्हात, आत्महत्या केलेल्या एखाद्या शेतकऱ्याच्या झोपडीत जाऊन त्याच्या म्हाताऱ्या आईच्या गळ्यात पडून हमसून हमसून रडायचा, तेव्हा या माणसाची खरी ओळख जगाला व्हायची. विश्वनाथ पाटेकर ते 'नाना' हा एका संवेदनशील, मातीशी नाळ जोडलेल्या आणि शून्यातून वर आलेल्या एका 'फकिराचा' प्रवास होता. त्यांनी स्वतःचे आयुष्य तळागाळातल्या माणसांसाठी वेचलं. त्यांच्या या अफाट समाजकार्याचे काही महत्त्वाचे पैलू...

गरिबीचे चटके आणि जमिनीवरचे पाय

नानांनी समाजकार्य का सुरू केलं, याचं मूळ त्यांच्या भूतकाळात दडलेलं आहे. नानांनी आयुष्यात प्रचंड गरिबी पाहिली होती. मुंबईत 'जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्स'मध्ये शिकताना उदरनिर्वाहासाठी त्यांनी रस्त्यावरचे झेब्रा क्रॉसिंग रंगवण्यापासून ते सिनेमाचे पोस्टर्स रंगवण्यापर्यंत सगळी कामं केली होती. एका वेळच्या जेवणाची भ्रांत काय असते आणि उपाशी पोटी झोपताना लागणारी भूक काय असते, हे त्यांनी स्वतः अनुभवलं होतं. याच अनुभवाने त्यांना कायम जमिनीवर ठेवलं. त्यामुळेच जेव्हा ते एखाद्या गरिबाचे अश्रू पाहायचे, तेव्हा त्यांना त्यात स्वतःचा भूतकाळ दिसायचा आणि त्यांची संवेदनशीलता जागी व्हायची.

'नाम' फाउंडेशन: एका अस्वस्थतेतून उभा राहिलेला वटवृक्ष

२०१५ चं ते वर्ष होतं. महाराष्ट्रात, विशेषतः मराठवाडा आणि विदर्भात दुष्काळाने भयानक रूप धारण केलं होतं. नापिकी आणि कर्जाच्या ओझ्याखाली दबून रोज शेतकरी फासावर लटकत होते. या बातम्या वाचून नाना अक्षरशः अस्वस्थ झाले. "माझा शेतकरी मरतोय आणि आपण एसी रूममध्ये बसून फक्त हळहळ व्यक्त करायची?" हा विचार त्यांना खाऊन टाकत होता. याच अस्वस्थतेतून त्यांनी अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांना सोबत घेत सप्टेंबर २०१५ मध्ये'नाम फाउंडेशन' (NAAM Foundation) ची स्थापना केली. जेव्हा नानांनी महाराष्ट्राला साद घातली, तेव्हा अवघ्या काही दिवसांतच सामान्य लोकांनी कोट्यवधी रुपयांची मदत नाम फाउंडेशनच्या खात्यात जमा केली. लोकांचा नानांवर असलेला हा विश्वास अभूतपूर्व होता!

तात्पुरती मदत नाही, तर कायमस्वरूपी उदरनिर्वाह

नाम फाउंडेशनने सुरुवातीच्या काळात आत्महत्या केलेल्या शेतकऱ्यांच्या विधवांना प्रत्येकी १५,००० रुपयांचा धनादेश दिला. पण नानांच्या लगेच लक्षात आलं की, पैसे आज ना उद्या संपून जातील. या कुटुंबांना कायमस्वरूपी उभं करायचं असेल, तर त्यांच्या हाताला काम दिलं पाहिजे. पुढे शेकडो महिलांना शिलाई मशीन आणि पिठाच्या गिरण्या वाटल्या गेल्या. अनेक कुटुंबांना शेळ्यांचे गट वाटण्यात आले, जेणेकरून त्यातून त्यांना शाश्वत उत्पन्न मिळेल. ज्या शेतकऱ्यांकडे थोडी जमीन होती, त्यांना एकत्र करून बी-बियाणे, खते आणि अवजारे पुरवून गटशेतीचा प्रयोग यशस्वीपणे राबवण्यात आला.

दुष्काळमुक्ती आणि जलसंधारणाचा महायज्ञ

पावसाअभावी शेती मरते आणि पाणी नसल्याने शेतकरी मरतो, हे गणित ओळखून नानांनी 'जलसंधारणा'वर लक्ष केंद्रित केलं. त्यांनी केवळ शासनावर अवलंबून न राहता स्वतःची यंत्रसामग्री (पोकलेन, जेसीबी) खरेदी केली. नाम फाउंडेशनने गावोगावी जाऊन नद्या, नाले आणि तलावांमधला वर्षानुवर्षे साचलेला गाळ काढला. तब्बल ७०० किलोमीटरहून अधिक लांबीच्या नद्यांचे खोलीकरण आणि रुंदीकरण करण्यात आले. पावसाळ्यात जेव्हा या नद्या तुडुंब भरून वाहू लागल्या, तेव्हा अनेक गावे पुन्हा एकदा 'पाणीदार' झाली.

सीमेवरील जवान: नानांचा जीव की प्राण

नानांचे सैनिकांवर आणि देशावर किती अलोट प्रेम होतं, हे सर्वश्रुत आहे. मुळात नानांनी भारतीय लष्करात (मराठा लाईट इन्फंट्री) मानद कॅप्टन म्हणून सेवा दिली होती. १९९९ च्या कारगिल युद्धाच्या वेळी ते स्वतः जवानांसोबत सीमेवर राहिले होते. शहीद जवानांच्या विधवा पत्नींना आणि त्यांच्या मुलांच्या शिक्षणासाठी त्यांनी स्वतःच्या खिशातून लाखो रुपयांची मदत अनेकदा केली. "माझे खरे हिरो सीमेवर लढणारे जवान आहेत, मी तर फक्त कॅमेऱ्यासमोरचा खोटा हिरो आहे," हे ते नेहमी अभिमानाने सांगायचे.

साधी राहणी, उच्च विचार

करोडो रुपये मानधन घेणारा आणि सिनेसृष्टीत दबदबा असलेला हा सुपरस्टार खऱ्या आयुष्यात एखाद्या फकिरासारखा राहिला. मुंबईसारख्या शहरात ते आजही एका साध्या 'वन बीएचके' (1 BHK) फ्लॅटमध्ये राहिले. आपली आई हयात असेपर्यंत ते तिच्या मांडीवर डोकं ठेवून जमिनीवर झोपायचे. आपल्या कमाईचा जवळपास ९० टक्के हिस्सा ते समाजासाठी आणि गरिबांसाठी दान करायचे, आणि स्वतः फक्त गरजेपुरते पैसे ठेवायचे.

गोव्यातील ते शेवटचे भाषण आणि मृत्यूची चाहूल!

नाना पाटेकर यांचे निधन जेवढे अनपेक्षित होते, तेवढीच अंगावर काटा आणणारी एक गोष्ट म्हणजे त्यांचे गोव्यातील शेवटचे सार्वजनिक भाषण! निधनाच्या अवघे ४ दिवस आधी (४ ऑक्टोबर २०२६ रोजी) गोव्यात एका कार्यक्रमात नाना उपस्थित होते. याच कार्यक्रमात भाषण करताना त्यांनी जीवनाच्या क्षणभंगुरतेवर आणि मृत्यूवर भाष्य केले होते."उद्याचं कोणाला माहितीये? जे काही करायचंय ते आजच करून घ्या, कारण उद्या आपण असू की नाही हे कोणीच सांगू शकत नाही," असे अत्यंत सूचक आणि मार्मिक उद्गार त्यांनी काढले होते. याशिवाय एका जुन्या मुलाखतीतही त्यांनी मृत्यूविषयी बोलताना अत्यंत साधेपणाने सांगितले होते की, "जेव्हा मी मरेन, तेव्हा मला फक्त १२ मण लाकूड लागेल, त्यापलीकडे मला काही नकोय." त्यांच्या या गोव्यातील शेवटच्या भाषणाची आठवण आज सर्वांच्याच डोळ्यांत पाणी आणत आहे. जणू काही या देवमाणसाला आपल्या मृत्यूची चाहूल आधीच लागली होती!

आज नाना पाटेकर हयात नसले,तरी महाराष्ट्रातील हजारो शेतकरी कुटुंबे, विधवा माता-भगिनी आणि अनाथ मुले यांच्या चुली त्यांच्यामुळे पेटल्या आहेत आणि यापुढेही पेटत राहतील. प्रस्थापितांना डोळे वटारून बघणारा हा माणूस गरिबांसाठी मात्र मायेची मऊशार चादर होता. नाना, तुमचा तो कडक आवाज, स्पष्टवक्तेपणा आणि तितकाच हळवा स्वभाव आम्हाला नेहमी लक्षात राहील. तुमच्या या निस्सीम समाजकार्याला महाराष्ट्राचा सलाम!