महात्मा गांधींचा स्वातंत्र्यलढा इंग्रजांविरुद्ध तर होताच, शिवाय तो समाजातील सर्व जाती-धर्माच्या लोकांना एका छत्राखाली आणण्याचा आणि एक सर्वसमावेशक भारतघडवण्याचा अभूतपूर्व प्रयोगही होता. 'हिंदू-मुस्लीम ऐक्य' हा गांधीजींच्या चळवळीचा आणि तत्त्वज्ञानाचा महत्त्वाचा पाया होता.

आज आपण भारताच्या फाळणीचा दोष अनेकांना देतो, पण याच काळात मुस्लिम लीगच्या फुटीरतावादी राजकारणाला आणि मोहम्मद अली जिनांच्या 'द्विराष्ट्र सिद्धांताला' कडाडून विरोध करणारी गांधीजींच्या मुस्लीम सहकाऱ्यांची एक मोठी फळी होती. मुस्लिम लीगच्या समर्थकांकडून 'गद्दार' आणि 'काफिर' असे संबोधले जाऊनही, या देशभक्तांनी शेवटपर्यंत गांधीजींची आणि भारताच्या अखंडतेची साथ सोडली नाही. अशाच काही अत्यंत महत्त्वाच्या आणि इतिहासाच्या पानांमध्ये हरवलेल्या खंद्या मुस्लीम सहकाऱ्यांच्या कार्याचा वेध घेण्याचा हा प्रयत्न.

खुदाई खिदमतगारखान अब्दुल गफार खान

महात्मा गांधींच्या अहिंसेच्या तत्त्वज्ञानावर जर कोणी सर्वात अढळ निष्ठा ठेवली असेल, तर ती 'खान अब्दुल गफार खान' यांनी! बंदुकीच्या गोळीला गोळीने उत्तर देणाऱ्या आणि रक्ताच्या बदल्यात रक्त सांडणाऱ्या रांगड्या पठाणांच्या हातातून शस्त्रे खाली ठेवून त्यांना 'अहिंसेचे' सैनिक बनवण्याची किमया गफार खान यांनी साधली. त्यांनी 'खुदाई खिदमतगार' (देवाची सेवा करणारे) नावाची संघटना स्थापन केली, ज्यांना 'लाल डगलेवाले' म्हटले जायचे.

वायव्य सरहद्द प्रांतात त्यांनी गांधीजींचे विचार इतके खोलवर रुजवले की लोक त्यांना प्रेमाने आणि आदराने 'सरहद्द गांधी' म्हणू लागले. फाळणीच्या निर्णयाला त्यांचा तीव्र आणि अखेरपर्यंत विरोध होता. जेव्हा काँग्रेसने नाइलाजाने फाळणीचा ठराव मान्य केला, तेव्हा गफार खान रडले होते. "तुम्ही आम्हाला लांडग्यांच्या तोंडी दिलेत," हे गांधीजींना उद्देशून काढलेले त्यांचे उद्गार भारताच्या इतिहासातील सर्वात वेदनादायी शब्द मानले जातात.

अवघ्या ३५व्या वर्षी कॉंग्रेसचे अध्यक्ष झालेले मौलाना अबुल कलाम आझाद

भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील एक मोठी बौद्धिक ताकद म्हणजे मौलाना आझाद. वयाच्या अवघ्या ३५ व्या वर्षी ते राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्ष बनले होते. आझाद हे महात्मा गांधींचे सर्वात जवळचे वैचारिक सहकारी आणि सल्लागार होते. 'अल-हिलाल' या आपल्या वृत्तपत्रातून त्यांनी मुस्लीम तरुणांमध्ये राष्ट्रवादाची ठिणगी टाकली.

जिनांच्या 'हिंदू आणि मुस्लीम ही दोन वेगळी राष्ट्रे आहेत' या सिद्धांताला त्यांनी आक्रमकपणे आणि तर्कशुद्धपणे विरोध केला."मी मुस्लीम असल्याचा मला अभिमान आहे, पण त्याचबरोबर मी भारतीय असल्याचा मला त्याहून अधिक अभिमान आहे. भारताच्या हजारो वर्षांच्या इतिहासाचा मी एक अविभाज्य भाग आहे," ही मौलानांची भूमिका लाखो भारतीय मुस्लिमांसाठी दिशादर्शक ठरली.

दांडी यात्रेचे 'दुसरे सेनापती'अब्बास तय्यबजी

गुजरातचे 'ग्रँड ओल्ड मॅन' म्हणून ओळखले जाणारे अब्बास तय्यबजी हे बडोदा संस्थानाचे माजी मुख्य न्यायाधीश होते. त्यांचे आयुष्य अत्यंत सुखवस्तू होते. पण जालियनवाला बाग हत्याकांडाच्या चौकशी समितीवर काम करताना ब्रिटिश सरकारचा क्रूर चेहरा त्यांनी पाहिला आणि व्यथित होऊन त्यांनी सर्व सुखांचा त्याग करत स्वातंत्र्यलढ्यात उडी घेतली.

१९३० च्या ऐतिहासिक दांडी यात्रेत जेव्हा गांधीजींना अटक होण्याची शक्यता निर्माण झाली, तेव्हा गांधीजींनी स्वतः तय्यबजी यांची मिठाच्या सत्याग्रहाचा 'उत्तराधिकारी' म्हणून निवड केली होती. गांधीजींना अटक झाल्यानंतर या संपूर्ण चळवळीचे नेतृत्व अब्बास तय्यबजी यांनी समर्थपणे सांभाळले.

डॉ. एम. ए. अन्सारी आणि हकीम अजमल खान: हिंदू-मुस्लीम ऐक्याचे दुवे

जेव्हा जेव्हा हिंदू-मुस्लीम दंगली उसळल्या, तेव्हा शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी गांधीजींच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहणारे हे दोन नेते होते.

डॉ. मुख्तार अहमद अन्सारी यांचेदिल्लीतील 'दार-उस-सलाम' हे घर म्हणजे महात्मा गांधींचे दुसरे निवासस्थानच होते. असहकार चळवळीत डॉ. अन्सारी यांनी मोलाची भूमिका बजावली. गांधीजींचे प्राण वाचवण्यासाठी आणि हिंदू-मुस्लीम सलोखा राखण्यासाठी त्यांनी मोठे प्रयत्न केले.

हकीम अजमल खान हेएकाच वेळी 'राष्ट्रीय काँग्रेस', 'मुस्लीम लीग' आणि 'खिलाफत कमिटी'चे अध्यक्ष भूषवणारे एकमेव नेते होते. त्यांनी हिंदू-मुस्लीम ऐक्यासाठी आपले आयुष्य वेचले आणि गांधीजींच्या सल्ल्याने राष्ट्रीय शिक्षणाचा पाया रचण्यासाठी'जामिया मिलिया इस्लामिया' या विद्यापीठाची स्थापना केली.

'भारत छोडो'चा नारा देणारे युसूफ मेहेरअली

मुंबईचे माजी महापौर आणि तरुणांच्या गळ्यातील ताईत असलेले समाजवादी नेते म्हणजे युसूफ मेहेरअली! १९४२ साली आज जो'भारत छोडो' हा नारा आपण ऐकतो, तो शब्दशः युसूफ मेहेरअली यांनीच तयार केला होता आणि गांधीजींनी तो तत्काळ मान्य करून संपूर्ण देशाला दिला. याआधीचे'सायमन गो बॅक' हे ऐतिहासिक घोषवाक्यही मेहेरअली यांनीच दिले होते. देशातील तरुणांना गांधीजींच्या चळवळीशी जोडण्याचे आणि मुंबईत कामगार व तरुणांची भक्कम फळी उभी करण्याचे मोठे काम त्यांनी केले.

बापूंची 'मानसकन्या'बीबी अमतुस सलाम

स्वातंत्र्यलढ्यातील मुस्लीम महिलांच्या योगदानाकडे अनेकदा दुर्लक्ष होते. बीबी अमतुस सलाम या एका सनातनी मुस्लीम कुटुंबातील होत्या, पण त्या गांधीजींच्या एवढ्या जवळच्या सहकारी बनल्या की गांधीजी त्यांना आपली 'मानसकन्या' मानत असत. नोआखलीमध्ये (सध्याचा बांगलादेश) जेव्हा भयंकर हिंदू-मुस्लीम दंगली उसळल्या होत्या, तेव्हा शांती प्रस्थापित करण्यासाठी गांधीजींसोबत अमतुस सलाम यांनी स्वतःचे प्राण पणाला लावले आणि सलग २५ दिवस उपोषण केले. त्यांच्या या त्यागामुळेच दंगलखोरांनी शस्त्रे खाली टाकली होती.

भगतसिंगाचे वकीलपत्र घेणारे असफ अली

असफ अली हे एक अत्यंत निष्णात वकील आणि काँग्रेसचे प्रमुख नेते होते. भगतसिंग यांच्यावर जेव्हा खटला चालवला गेला, तेव्हा त्यांचे वकीलपत्र असफ अली यांनीच घेतले होते. पुढे 'आझाद हिंद सेनेच्या' (INA) अधिकाऱ्यांवरील खटल्यातही ते बचाव पक्षाचे प्रमुख वकील होते.

रणनीती तज्ञ रफी अहमद किडवई

अहमद किडवईहे उत्तर प्रदेशातील काँग्रेसचे पडद्यामागचे कुशल संघटक (Strategist) होते. पंडित नेहरू आणि गांधीजी या दोघांचेही ते अत्यंत विश्वासू होते. स्वतःकडे कोणतीही संपत्ती न ठेवता समाजासाठी राबणारा हा नेता स्वातंत्र्योत्तर काळात भारताचा अत्यंत यशस्वी आणि प्रामाणिक केंद्रीय मंत्री ठरला.

या सर्व नेत्यांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी एकाच वेळी दोन लढाया लढल्या. एकीकडे ते महात्मा गांधींच्या खांद्याला खांदा लावून ब्रिटिश साम्राज्याशी लढत होते, तर दुसरीकडे ते धर्माच्या नावावर देश तोडू पाहणाऱ्या फुटीरतावादी राजकारणाशीही दररोज संघर्ष करत होते. फाळणीच्या वेळी पाकिस्तानसारखा 'इस्लामी देश' तयार होत असतानाही, या नेत्यांनी आणि त्यांच्यासोबत लाखो सामान्य मुस्लिमांनी'धर्मनिरपेक्ष आणि लोकशाही भारताला' आपली मातृभूमी म्हणून निवडले.

जेव्हा जेव्हा आपण भारताच्या 'गंगा-जमनी' संस्कृतीचा आणि लोकशाहीचा अभिमान बाळगतो, तेव्हा गांधीजींच्या या खंद्या शिलेदारांच्या बलिदानाची आणि निस्सीम देशभक्तीची कृतज्ञतापूर्वक आठवण ठेवणे, ही आपली जबाबदारी आहे.