आजकाल आपल्या देशात, विशेषतः राजकारणात आणि सोशल मीडियावर, धर्माच्या नावाखाली भिंती उभारण्याचे आणि नफरत पसरवण्याचे प्रयत्न उघडपणे होताना दिसतात. पण, या सर्व विषारी वातावरणात जेव्हा एखाद्या खेड्यापाड्यातून सामाजिक सलोख्याची आणि खऱ्या 'गंगा-जमनी' संस्कृतीची कथा समोर येते, तेव्हा माणुसकीवरील आपला विश्वास पुन्हा एकदा नव्याने मजबूत होतो. पश्चिम बंगालमधील दोन छोट्याशा गावांमधून हिंदू-मुस्लीम भाईचाऱ्याच्या अशाच दोन अत्यंत सुंदर आणि प्रेरणादायी कथा समोर आल्या आहेत.
एका गावात मुस्लिम समाज गेल्या तब्बल २७० वर्षांपासून एका हिंदू कुटुंबाच्या 'दुर्गा मूर्तीचे' विसर्जन करत आहे, तर दुसऱ्या गावात आज एकही हिंदू कुटुंब शिल्लक नसतानाही तिथले सर्व मुस्लिम ग्रामस्थ देवीच्या एका प्राचीन मूर्तीची अत्यंत श्रद्धेने पूजा आणि देखभाल करत आहेत. हे केवळ धार्मिक सहिष्णुतेचे उदाहरण नाही, तर आपल्या देशाच्या सामायिक आणि अखंड संस्कृतीचा एक भक्कम पुरावा आहे!
१. सुटिया गाव: २७० वर्षांची 'ब्रह्मबाडी दुर्गा पूजा'
पश्चिम बंगालच्या नदिया जिल्ह्यातील चापडा भागात 'सुटिया' नावाचे एक छोटेसे गाव आहे. या गावाची ओळख इथल्या एका खास 'दुर्गा पूजेसाठी' आहे, जिचा इतिहास थेट नवाब मुर्शिद कुली खान यांच्या काळाशी जोडलेला आहे. त्या काळात ब्रह्म कुटुंबाचे जमीनदार लक्ष्मीकांत ब्रह्म यांनी इथे या दुर्गा पूजेची सुरुवात केली होती. लक्ष्मीकांत ब्रह्म यांचा मुख्य व्यापार 'सूत' म्हणजेच धाग्यांचा होता. याच गोष्टीवरून या गावाचे नाव आधी 'सूतिया' पडले आणि नंतर ते 'सुटिया' म्हणून प्रसिद्ध झाले. अडीचशे वर्षांहून अधिक काळ लोटून गेला असला, तरी या पूजेशी जोडलेले सर्व जुने रितीरिवाज आजही जसेच्या तसे पाळले जातात.
स्वप्नातून मिळालेली द्विभुजा मूर्ती
सुटिया गावच्या या पूजेच्या सुरुवातीची कथाही अत्यंत रंजक आहे. सुमारे २७० वर्षांपूर्वी षष्ठीच्या दिवशी जमीनदार लक्ष्मीकांत ब्रह्म जलांगी नदीतून नावेने शेतसारा जमा करण्यासाठी कृष्णनगरला जात होते. वाटेत त्यांना अचानक गाढ झोप लागली. त्यांची नाव जेव्हा नकाशीपाडाच्या घाटावर पोहोचली, तेव्हा त्यांना स्वप्नात एक स्पष्ट आदेश ऐकू आला, "जवळच्या काशच्या जंगलात प्रत्यक्ष देवी पडलेली आहे. तिला घरी आदराने घेऊन जा आणि तिची स्थापना कर."
त्यांनी घाटावर उतरून शोध घेतला असता, त्यांना खरोखरच दुर्गा मातेची एक सुंदर मूर्ती मिळाली. चौकशी केल्यावर समजले की, एका स्थानिक कुटुंबाने पूजेसाठी ती मूर्ती बनवली होती. मात्र, त्याच दिवशी त्यांच्या मुलाचा सापाच्या चावण्याने मृत्यू झाल्याने, त्या धक्क्यातून त्यांनी मूर्तीचे विसर्जन न करता ती नदीच्या काठावर तशीच सोडून दिली होती. जमीनदारांनी ती मूर्ती अत्यंत सन्मानाने स्वतःच्या घरी सुटियामध्ये आणली. ही मूर्ती षष्ठीचा दिवस उलटून गेल्यानंतर घरी पोहोचली होती, त्यामुळे आजही या पूजेत षष्ठीच्या दिवशी कोणतेही अनुष्ठान होत नाही; सर्व कार्यक्रम थेट महासप्तमीपासूनच सुरू होतात. दुसरी विशेष गोष्ट म्हणजे, या मूर्तीला सामान्य दुर्गा मूर्तींसारख्या दहा भुजा नसून केवळ दोनच भुजा (द्विभुजा) आहेत.
२७० वर्षांपासून मुस्लिम समाज करतोय विसर्जन!
सुटिया गावच्या या "ब्रह्मबाडी दुर्गा पूजेची" सर्वात मोठी ओळख म्हणजे इथला सामाजिक सलोखा! पूजेचे सर्व दिवस संपल्यानंतर जेव्हा मूर्ती विसर्जनाची (निरंजन) वेळ येते, तेव्हा या कामाची संपूर्ण मुख्य जबाबदारी गावचा 'मुस्लिम समाज' आपल्या खांद्यावर घेतो. गावातील सर्व मुस्लिम तरुण आणि वयोवृद्ध लोक या मूर्तीला अत्यंत सुरक्षितपणे नदीपर्यंत नेण्यात मदत करतात आणि जल विसर्जन पूर्ण करण्यासाठी आनंदाने व सक्रियतेने भाग घेतात. ही परंपरा कोणतीही खंड न पडता गेली २७० वर्षे अखंडपणे चालत आली आहे. हा केवळ एक धार्मिक उत्सव नसून, संपूर्ण गावाचा एक मोठा 'सामाजिक मिलन सोहळा' आहे, जिथे हिंदू आणि मुस्लिम परिवार एकत्र येऊन सणाचा आनंद वाटून घेतात.
२. बलाइचंडी गाव: जिथे एकही हिंदू नाही, तरीही सुरक्षित आहेत "ठाकुरुन मां"
सांप्रदायिक सलोख्याची अशीच दुसरी हृदयस्पर्शी कथा बीरभूम जिल्ह्याच्या सैंथिया भागातील 'बलाइचंडी' गावाची आहे. या गावात आजच्या घडीला एकही हिंदू कुटुंब राहत नाही. हे संपूर्ण गाव सुमारे ११० मुस्लिम कुटुंबांचे बनलेले आहे. पण तरीही, गावाच्या अगदी मध्यभागी असलेली प्रत्यक्ष देवीची एक प्राचीन शिलामूर्ती आजही पूर्णपणे सुरक्षित आणि तितकीच पूजनीय आहे. स्थानिक मुस्लिम लोक या मूर्तीला अत्यंत प्रेमाने आणि श्रद्धेने "ठाकुरुन मां" किंवा "नाककाटी ठाकुरुन" अशी हाक मारतात.
अनेक वर्षांपूर्वी इथल्या एका जमीनदाराने या देवीची स्थापना केली होती आणि पूजेसाठी देवोत्तर जमीनही दिली होती. काळाच्या ओघात जमीनदारी संपली, हिंदू कुटुंबेही इतर भागात स्थलांतरित झाली, पण देवीचे हे पवित्र स्थान मात्र तिथेच भक्कमपणे उभे राहिले.
मुस्लिम महिला श्रद्धेने मागतात मन्नत
आज ही प्राचीन मूर्ती अंगणवाडी केंद्राजवळ एका खजुराच्या झाडाखाली सुरक्षितपणे ठेवली आहे. गावातील सर्व मुस्लिम परिवार या जागेची स्वच्छता आणि सुरक्षेची अत्यंत मनापासून काळजी घेतात. जवळच्या नवग्राम येथील चक्रवर्ती कुटुंबाचे सदस्य आठवड्यातून किमान एक दिवस इथे येऊन पूजा करतात. जर एखाद्या दिवशी हिंदू पुजारी गावात पोहोचू शकले नाहीत, तर गावच्या मजारची देखभाल करणारे शेख सलाउद्दीन आणि शेख इब्राहिम सर्व भक्तांची मदत करतात आणि भक्तांनी आणलेली पूजा सामग्री देवीच्या स्थानावर श्रद्धेने अर्पित करतात.
सर्वात विशेष म्हणजे, गावातील आंसमा बेगम आणि नाजमा बेगम यांसारख्या मुस्लिम महिला "ठाकुरुन मां" प्रति खऱ्या अर्थाने खूप खोल आस्था ठेवतात. त्या दररोज सकाळी स्वच्छ आंघोळ करून देवीच्या स्थानावर जातात आणि कुटुंबाच्या आनंदासाठी व लहान मुलांच्या सुरक्षेसाठी प्रार्थना (मन्नत) मागतात. ही देवी संपूर्ण गावाचे रक्षण करते, असा या मुस्लिम महिलांचा ठाम विश्वास आहे!
इतिहास, विश्वास आणि सामायिक वारशाचे प्रतीक
पश्चिम बंगालच्या या दोन्ही गावांमधील कथा एका गोष्टीवर शिक्कामोर्तब करतात की, राजकारणाने कितीही विष कालवण्याचा प्रयत्न केला, तरी भारताच्या ग्रामीण भागात सामाजिक एकतेची मुळे अजूनही खूप खोलवर रुजलेली आहेत. सुटियामधील मुस्लिम समाजाद्वारे निभावली जाणारी विसर्जनाची जबाबदारी असो, किंवा बलाइचंडीमध्ये हिंदू लोकसंख्येशिवाय देवीच्या स्थानाची सुरक्षा असो; या कथा हे सिद्ध करतात की प्रत्येकाची वैयक्तिक आस्था वेगळी असू शकते, पण माणुसकी आणि पूर्वजांचा वारसा जपण्याची भावना आपल्या सर्वांची एकच आहे!
.jpeg)
