दौलत रहमान

९ ऑगस्टच्या संध्याकाळी १७ वर्षांची जनमोनी कंवर परत आली. तिचं कुटुंब १९ जुलैपासून ज्या जागी राहत होतं, त्यालाच ते आपलं घर मानत होते. नदीच्या बंधाऱ्यावर ताडपत्री टाकून बनवलेला तो तात्पुरता निवारा होता. परतल्यावर राहण्यासाठी तिथे कोणतंही घर उरलं नव्हतं. तिथे पलंग नव्हता, कपाट नव्हतं, खोली नव्हती किंवा कोणतीही ओळखीची जागा उरली नव्हती. दिल्लीहून आणलेल्या वस्तू उघडून ठेवण्यासाठी कोणतीही सोय नव्हती. पण तिच्याकडे मौल्यवान गोष्ट होती. तिच्याकडे राष्ट्रीय सुवर्णपदक होतं.

पूर्व आसामच्या जोरहाट जिल्ह्यातल्या भोगदोइपोरिया गावातल्या २ नंबर मोजिया भेटी इथे त्यांचं घर होतं. पण पुराच्या पाण्यात हे घर पूर्णपणे बुडालं. त्यानंतर जनमोनीचं कुटुंब बंधाऱ्यावर राहतंय. या कुटुंबासाठी हे पदक म्हणजे कठीण परिस्थितीवर मिळवलेला विजय आहे. या परिस्थितीने त्यांच्याकडच्या जवळपास सर्व गोष्टी वाहून नेण्याचा धोका निर्माण झाला होता. पुराने त्यांच्या आयुष्यातल्या अनेक गोष्टी उद्ध्वस्त केल्या. पण त्यांना जनमोनीचं स्वप्न उद्ध्वस्त करता आलं नाही.

नवी दिल्लीतल्या तालकटोरा इनडोअर स्टेडियममध्ये ७ ते ९ ऑगस्ट दरम्यान राष्ट्रीय कराटे चॅम्पियनशिप पार पडली. या स्पर्धेत या तरुण कराटेपटूने सुवर्णपदक जिंकलं. आशिहारा प्रकारात आसाममधून चार स्पर्धकांनी सहभाग घेतला होता. यातल्या एकाला कांस्यपदक मिळालं आणि जनमोनी सुवर्णपदक घेऊन घरी परतली. पण दिल्लीत मंचावर उभी राहण्यापूर्वीच ती वेगळ्या प्रकारची लढाई लढत होती.

जनमोनीच्या घरापासून अवघ्या १५० मीटर अंतरावर नदीचा बंधारा फुटला. पुराचं पाणी वेगाने आत शिरलं. कुटुंबाला आपल्या वस्तू वाचवायला अजिबात वेळ मिळाला नाही. त्यांनी काही महत्त्वाची कागदपत्रं कशीतरी वाचवली. तसंच जनमोनीची पदकं आणि बक्षिसंही त्यांनी सुरक्षित बाहेर काढली. बाकी जवळपास सर्वच गोष्टी पुराच्या पाण्याने गिळंकृत केल्या. त्यांचं घर पूर्णपणे पाण्याखाली गेलं. कुटुंबाने अनेक वर्षं मेहनत करून मत्स्यपालन केंद्र उभारलं होतं आणि ते खूप उत्तमरीत्या सांभाळलं होतं. पण पुरामुळे त्याचं मोठं नुकसान झालं. बदकं आणि कोंबड्या पुराच्या पाण्यात वाहून गेल्या. कुटुंबाने कसंबसं आपल्या म्हशींना वाचवलं आणि त्यांना बंधाऱ्याजवळच्या सुरक्षित ठिकाणी हलवलं. नंतर याच ठिकाणी कुटुंबाने निवारा उभारला.

याच मत्स्यपालन केंद्रातून जनमोनीच्या दिल्ली प्रवासाचा खर्च भागवला जाणार होता. चॅम्पियनशिप सुरू होण्यापूर्वी मासे विकण्याचा कुटुंबाचा विचार होता. त्यातून मिळणाऱ्या पैशांचा वापर तिच्या स्पर्धेचा खर्च भागवायला केला जाणार होता. या उद्देशाने कुटुंबाने जवळपास तीन वर्षं माशांचं पालनपोषण केलं होतं. पण पुराने ही सर्व योजना धुऊन काढली. "मासे विकून जनमोनीला तिच्या स्पर्धेसाठी दिल्लीला पाठवण्याची आम्ही योजना आखली होती, पण पुराने सर्व काही उद्ध्वस्त केलं", अशी जुनी आठवण तिचा मोठा भाऊ कृष्णमोनी कंवर सांगतो. जनमोनीच्या खेळातल्या महत्त्वाकांक्षेसाठी त्याग करणं या कुटुंबासाठी अजिबात नवीन नव्हतं. अवघ्या वर्षापूर्वी तिच्या स्पर्धेचा खर्च भागवायला त्यांनी दोन म्हशी विकल्या होत्या. आता तो सुरक्षित आधारही पूर्णपणे नाहीसा झाला होता.

जनमोनी केवळ पाच वर्षांची असताना तिने पहिल्यांदा कराटे शिकायला सुरुवात केली. कोणत्याही प्रगत प्रशिक्षण सुविधांशिवाय तिचा हा प्रवास उभा राहिला. तिने स्थानिक क्लबमध्ये आणि आपल्या घराच्या अंगणातही कराटेचा सराव केला. तिच्या अनेक वर्षांच्या कठोर परिश्रमाचं फळ तिला आधीच मिळालं होतं. तिने २०२३ मध्ये कांस्यपदक जिंकलं आणि त्यानंतर २०२५ मध्ये सुवर्णपदक पटकावलं. २०२६ च्या राष्ट्रीय चॅम्पियनशिपमुळे ती आणखी पाऊल पुढे जाईल, अशी अपेक्षा होती.

पण नंतर पुराचा मोठा तडाखा बसला. तिचं घर पाण्याखाली गेलं होतं. तिच्या कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहाचं साधन उद्ध्वस्त झालं होतं. रेल्वे सेवा विस्कळीत झाली होती. अगदी मूलभूत गरजा भागवायलाही तिचं कुटुंब मोठा संघर्ष करत होतं. अशा परिस्थितीत राष्ट्रीय पातळीवरच्या क्रीडा स्पर्धेसाठी पैसे उभे करणं जवळपास अशक्य वाटत होतं. जनमोनीने ही स्पर्धा सोडण्याची जवळपास पूर्ण तयारी केली होती. तेव्हा अचानक अनपेक्षितपणे मदतीचा हात पुढे आला. हा मदतीचा हात खूप दूरवरून आला होता. 'फिजिक्स वाला'चे संस्थापक म्हणून प्रसिद्ध असलेले अलख पांडे पूरग्रस्त आसामच्या दौऱ्यावर आले होते. त्यावेळी त्यांना जनमोनीच्या या बिकट परिस्थितीबद्दल माहिती मिळाली.

या तरुण खेळाडूच्या संघर्षाबद्दल समजल्यावर त्यांनी तिला राष्ट्रीय चॅम्पियनशिपपर्यंत पोहोचायला मदत करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी संपूर्ण संघाच्या दिल्लीला जाण्याचा आणि येण्याचा खर्च उचलला. त्यांनी त्यांच्या राहण्याची योग्य व्यवस्था केली आणि तिच्या कुटुंबाला ३ लाख रुपयांची आर्थिक मदतही दिली. केंद्रीय परराष्ट्र राज्यमंत्री पबित्रा मार्गेरिटा यांनीही १०,००० रुपयांची आर्थिक मदत दिली. जनमोनीच्या कुटुंबासाठी हा मोठा आधार होता. पुराने हिरावून घेतलेल्या शक्यतेला या मदतीने पुन्हा जिवंत केलं. "पांडे सर आमच्यासाठी देवाने पाठवलेले दूत होते", असं तिचं कुटुंब भावूक होऊन सांगतं.

जनमोनी आता दिल्लीला प्रवास करू शकत होती. पण पदक मिळण्यापूर्वी तिच्यासमोर आणखी परीक्षा उभी होती. नदीचा बंधारा हेच आता तिचं प्रशिक्षण मैदान बनलं होतं. तिचं कुटुंब जगण्यासाठी, निवाऱ्यासाठी आणि या मोठ्या संकटातून सावरण्याच्या कठीण कामात गुंतलं होतं. त्याच वेळी जनमोनीने पुन्हा आपल्या प्रशिक्षणाला सुरुवात केली. पण तिच्या प्रशिक्षणाचं वातावरण आता बदलून गेलं होतं. नदीचा बंधारा हेच आता तिचं सरावाचं मैदान होतं. तिथे प्रशिक्षणाची कोणतीही योग्य सुविधा नव्हती. कुटुंबाला पुढच्या रात्री कुठे झोपावं लागेल, हेदेखील माहीत नव्हतं. ते आपल्या घरी कधी परत जाऊ शकतील, हे कोणीच सांगू शकत नव्हतं. जनमोनीच्या आजूबाजूला इतर असंख्य पूरग्रस्त लोक अशाच अनिश्चिततेचा सामना करत होते. तरीही तिने आपलं प्रशिक्षण सुरूच ठेवलं.

राष्ट्रीय चॅम्पियनशिपची तयारी करणाऱ्या १७ वर्षांच्या मुलीसाठी ही परिस्थिती स्पर्धात्मक खेळांसाठी आवश्यक असलेल्या नेहमीच्या परिस्थितीपेक्षा खूपच वेगळी होती. तरीही जनमोनीकडे महत्त्वाची गोष्ट शाबूत होती, ती म्हणजे तिची शिस्त. ती दररोज न चुकता सराव करत राहिली. पुराने तिचं घर हिरावून घेतलं होतं आणि तिच्या कुटुंबाचं जीवन विस्कळीत केलं होतं. पण वयाच्या पाचव्या वर्षी तिला कराटेकडे घेऊन जाणारा तिचा निर्धार हा पूर अजिबात हिरावून घेऊ शकला नाही. पूरग्रस्त बंधाऱ्यावरून थेट राष्ट्रीय मंचापर्यंतचा हा प्रवास होता. अखेर जनमोनीने दिल्ली गाठली. तिने आपल्यासोबत स्वतःच्या कुटुंबाच्या आशा नेल्या होत्या. तिचा खेळाचा हा प्रवास जिवंत ठेवायला त्यांनी केलेल्या मोठ्या त्यागाच्या आठवणी तिच्या मनात ताज्या होत्या.

त्यानंतर तिने चॅम्पियनशिपच्या आखाड्यात प्रवेश केला. तिचा निकाल विलक्षण होता. आता या सुवर्णपदकाकडे केवळ क्रीडा यश म्हणून अजिबात पाहता येणार नाही. पुराच्या पाण्यात बुडालेल्या घराची मोठी कहाणी या पदकासोबत जोडलेली आहे. तिच्या प्रवासाचा खर्च उचलणाऱ्या उद्ध्वस्त झालेल्या मत्स्यपालन केंद्राचं मोठं नुकसान यात दडलंय. यात कुटुंबाने गमावलेले पशुधन आणि कोंबड्यांचं मोठं दुःख आहे. ताडपत्रीच्या छताखाली राहणाऱ्या कुटुंबाचं चित्र यातून समोर येतं. खेळाची स्वप्नं बाजूला ठेवायला सर्व कारणं समोर असतानाही बंधाऱ्यावर सराव करण्याचा निर्णय घेणाऱ्या किशोरवयीन मुलीचा दृढनिश्चय या पदकात दिसून येतो. 

चॅम्पियन घरी परतली, पण तिचं घर मात्र अजूनही हरवलेलंच आहे. जनमोनी १० ऑगस्ट रोजी दिब्रुगड विमानतळावरून आसाममध्ये परतली. सामान्यतः सुवर्णपदक घेऊन परतणाऱ्या राष्ट्रीय चॅम्पियनचं घरी मोठ्या उत्साहात स्वागत केलं जातं. तिच्यासाठी तिथे ओळखीची खोली असते, पलंग असतो, तिची वाट पाहणारे कुटुंबातले सदस्य असतात आणि कदाचित पदक ठेवायला खास जागाही असते. पण जनमोनीच्या नशिबात यातलं काहीही नव्हतं. ती नदीच्या बंधाऱ्यावरच्या त्याच ताडपत्रीच्या निवाऱ्यात परतली. तिच्या या पदकाला घर मिळालंय. पण तिला मात्र अजूनही स्वतःचं घर मिळालेलं नाही.

नोव्हेंबर महिन्यापूर्वी कुटुंबाला घरी परतण्याचा विचार करणंही शक्य होणार नाही, असं तिचा मोठा भाऊ सांगतो. जनमोनी इयत्ता बारावीत शिकणारी विद्यार्थिनी आहे. तिचं शिक्षण अजूनही सुरू आहे. तसंच कराटेमध्ये करिअर करण्याची तिची मोठी महत्त्वाकांक्षाही कायम आहे. त्याच वेळी पुराने उद्ध्वस्त केलेलं आपलं जीवन पुन्हा उभारायला तिचं कुटुंब करत असलेला संघर्ष तिला दररोज पाहावा लागतोय. म्हणूनच या सुवर्णपदकाकडे तिच्या कथेचा शेवट म्हणून अजिबात पाहिलं जाऊ नये. ती नवीन अध्यायाची सुरुवात आहे.

जनमोनीचा हा विजय खूप मोठ्या शोकांतिकेमध्ये उभा आहे. पूरग्रस्त आसाममधली हजारो कुटुंबं उद्ध्वस्त घरं, नष्ट झालेलं उदरनिर्वाहाचं साधन आणि अनिश्चित भविष्याचा सामना करताहेत. अनेकांसाठी या संकटातून सावरणं लवकर शक्य होणार नाही. यासाठी काही महिने लागू शकतात आणि काही कुटुंबांसाठी तर याहूनही अधिक काळ लागू शकतो. तरीही जनमोनीसारख्या कथा या मोठ्या आपत्तीकडे पाहण्याचा नवीन दृष्टिकोन देतात. पुराचं मोजमाप अनेकदा पाण्याखाली गेलेली हेक्टर शेतजमीन, बाधित झालेली गावं, उद्ध्वस्त झालेली घरं आणि विस्थापित झालेले लोक यावरून केलं जातं. या संकटाची भीषणता समजायला अशी आकडेवारी खूप महत्त्वाची असते.

पण आकडेवारी संपूर्ण कहाणी कधीच सांगू शकत नाही. प्रत्येक बाधित कुटुंबाच्या मागे असा माणूस असतो, जो मोठं नुकसान, अनिश्चितता आणि पुन्हा नव्याने सुरुवात करायला मोठा संघर्ष करत असतो. जनमोनीच्या या सुवर्णपदकामुळे पुराचा विनाश भरून निघणार नाही. त्याने तिचं घर पुन्हा बांधलं जाणार नाही. त्याने तिचं मत्स्यपालन केंद्र पुन्हा उभं राहणार नाही. कुटुंबाने गमावलेलं पशुधनही यातून परत मिळणार नाही. पण हे पदक संघर्षात मिळवलेला एक छोटासा विजय आहे.

तिची कहाणी चिकाटीबद्दल आहे. तुमच्या आजूबाजूचं जवळपास सर्व काही हिरावून घेतलं असतानाही, सतत पुढे जाण्याच्या माणसाच्या असामान्य क्षमतेचं ते उदाहरण आहे. पुराने जनमोनीचं बरंचसं जग पूर्णपणे उद्ध्वस्त केलं. पण तो तिचा मोठा निर्धार अजिबात मोडून काढू शकला नाही. तिच्या आजूबाजूचं सर्व काही कोसळत असतानाही ती खंबीरपणे उभी राहिली. हार मानणं अगदी साहजिक असतानाही तिने आपला पुढचा प्रवास सुरूच ठेवला. १७ वर्षांच्या मुलीने राष्ट्रीय चॅम्पियनशिपमधून सुवर्णपदक जिंकून परतणं आणि त्याच रात्री ताडपत्रीच्या निवाऱ्यात झोपायला जाणं, हे दृश्य भावूक करणारं आहे. याच कारणामुळे कदाचित हे दृश्य मनाला इतकं भिडतं. हे सुवर्णपदक चॅम्पियनचं म्हणजेच जनमोनीचं आहे. आणि तो ताडपत्रीचा तंबू अजूनही आपल्या घराची वाट पाहणाऱ्या गरीब कुटुंबाचा आहे.