ओनिका माहेश्वरी, नवी दिल्ली

दक्षिण काश्मीरमधील पुलवामा म्हटलं की आजही अनेकांच्या मनात दहशतवादाची मोठी भीती दाटून येते. १४ फेब्रुवारी २०१९ रोजी झालेल्या भीषण आत्मघाती हल्ल्यात सीआरपीएफचे ४० जवान शहीद झाले होते. सरकारी नोंदींमध्ये पुलवामामधील लालहार, करीमाबाद, गुलजारपुरा-अवंतीपोरा आणि दरबगाम अशा पाच गावांना 'ब्लॅक व्हिलेज' म्हणून घोषित करण्यात आले होते. इथे जाण्यास सरकारी अधिकारीही कचरत असत, पण आज तिथे रात्रीचे क्रिकेट खेळले जाते आणि विकासाला वेग आला आहे. याच बदललेल्या चित्रामागे मुदस्सीर अहमद दार या एमबीएचे शिक्षण घेतलेल्या तरुणाची मोठी जिद्द दडली आहे.

एका नकाराने बदलली जीवनाची दिशा

मुदस्सीर त्या कठीण काळाची आठवण सांगताना म्हणतात की तेव्हा सर्वसामान्य नागरिक 'भारत' किंवा 'इंडिया' हे शब्द उच्चारायलाही घाबरायचे. 'जो कुणी गावकरी पोलीस किंवा प्रशासनाकडे जाईल त्याला फक्त मृत्यूची शिक्षा मिळेल' असा फतवा दहशतवाद्यांनी काढला होता. याच भीतीमुळे लोक मूलभूत सुविधांसाठीही सरकारी कार्यालयांकडे फिरकत नसत आणि हिवाळ्यात बर्फवृष्टीमुळे विद्यार्थ्यांचे शिक्षण पूर्णपणे बंद पडायचे. २०१९ च्या पुलवामा हल्ल्यानंतर दिल्लीतील एका हॉटेलने केवळ त्यांच्या 'काश्मिरी' ओळखीमुळे त्यांना खोली देण्यास स्पष्ट नकार दिला होता. या अपमानास्पद प्रसंगामुळे पुलवामाची नकारात्मक ओळख पुसून टाकण्याच्या दृढ निश्चयाने ते घरी परतले.

शिक्षणातून समाजाला नवा आधार

मुदस्सीर यांनी समविचारी तरुणांना एकत्र आणून या पाच 'ब्लॅक व्हिलेज'मध्ये शिक्षणाला मुख्य हत्यार बनवून काम सुरू केले. हिवाळ्यात संपर्क तुटणाऱ्या छंदाजी, केत्सन आणि रेशवारी या दुर्गम भागात त्यांनी तीन 'विंटर कम्युनिटी लर्निंग सेंटर्स' सुरू करून ३०० ते ४०० मुलांना मोफत शिक्षण दिले. 'संडे फॉर सोसायटी' या मोहिमेअंतर्गत खाजगी शिक्षकांनी सुट्टीच्या दिवशी मुलांना व्यक्तिमत्त्व विकास तसेच संवादाचे धडे दिले. या माध्यमातून ५४० हून अधिक गरजू तसेच आदिवासी मुलांना मोफत शालेय साहित्य पुरवण्यात आले. दहशतवाद्यांनी त्यांना 'भारतीय एजंट' ठरवून २०२० मध्ये लालहारपुरा येथील क्रिकेट स्पर्धेत त्यांच्या हत्येचा कट रचला, पण ते अजिबात डगमगले नाहीत.

मुख्य प्रवाहात परतलेले तरुण

मुदस्सीर यांनी दहशतवादाकडे वळलेल्या तब्बल १७ तरुणांचे अत्यंत यशस्वीपणे समुपदेशन केले. 'एका निष्पाप माणसाचा जीव वाचवणे म्हणजे संपूर्ण मानवतेचा जीव वाचवण्यासारखे आहे' हा कुराणचा संदेश देऊन त्यांनी एका कट्टर तरुणाचे मतपरिवर्तन केले. एकेकाळी जिवे मारण्याची धमकी देणारा तोच तरुण आज त्यांना प्रेमाने 'भैय्या' अशी हाक मारतो. लालहारपुरा मैदानात एकेकाळी दहशतवाद्यांच्या अंत्ययात्रेत पाकिस्तानी झेंडे फडकायचे, तिथे मुदस्सीर यांच्या प्रयत्नांमुळे आता तिरंगा फडकत आहे. जवळच्या 'शहीद दफनभूमी'त १९९०च्या दशकातील दहशतवाद्यांच्या थडग्यावर मेणबत्ती लावायलाही आज कुणी शिल्लक नसून, गावकरी आता पोलिसांवर दगडांऐवजी फुलांचा वर्षाव करतात.

सामाजिक कार्यातून घडवली क्रांती

मुदस्सीर यांनी काश्मीरच्या सहा जिल्ह्यांतील २०५ कुटुंबांना ईदच्या किटचे वाटप केले आणि अनेक गरीब मुलींच्या लग्नाचा खर्च उचलला. वैद्यकीय विद्यार्थ्यांची फी भरणे तसेच गुरेझमधील महिला उद्योजकांसाठी 'डिजिटल प्लॅटफॉर्म' तयार करणे अशी अनेक समाजोपयोगी कामे त्यांनी केली आहेत. सुरक्षा दलांनी निष्पाप नागरिकांना मारून पुरल्याचा आरोप करणाऱ्या संयुक्त राष्ट्रांच्या अहवालाचा त्यांच्या पथकाने तब्बल सहा वर्षे सखोल अभ्यास केला. या संशोधनातून ती थडगी नागरिकांची नसून घुसखोरी करणाऱ्या दहशतवाद्यांची असल्याचे त्यांनी पुराव्यानिशी सिद्ध केले. सामाजिक सलोखा वाढवण्यासाठी त्यांनी पुलवामा स्टेडियमवर चार धर्मांच्या तब्बल १४ हजार लोकांना एकाच मंचावर आणले.

पुलवामाचा सर्वांगीण विकास तसेच सन्मान

सलग पाच वर्षे केलेल्या या अथक प्रयत्नांमुळे एकेकाळी 'ब्लॅक व्हिलेज' असलेल्या या गावांमध्ये आता एकही दहशतवादी सक्रिय नाही. एकेकाळी हिंसेसाठी कुप्रसिद्ध असलेल्या या भागात आता अत्यंत अत्याधुनिक 'मेडी-सिटी'ची उभारणी होत आहे. या गावातील मुले आणि वयोवृद्ध आता त्यांना अत्यंत आदराने 'मुदस्सीर भैय्या' म्हणून ओळखतात. त्यांच्या या अतुलनीय कार्याची दखल घेत त्यांना २०१२ चा राष्ट्रपती पुरस्कार तसेच युथ आयकॉन पुरस्कार मिळाला आहे. यासोबतच २०२५ सालचा १५वा भारतरत्न डॉ. बी.आर. आंबेडकर पुरस्कार आणि इंटरनॅशनल बुद्धा पीस अवॉर्ड देऊन त्यांचा मोठा सन्मान करण्यात आला आहे.