फरहान इसरायली
राजस्थानच्या सिकर येथील राहणाऱ्या तीस वर्षीय परवीन खान अवघ्या चौदा वर्षांच्या असताना एका भीषण अपघाताने त्यांच्या आयुष्याची दिशाच बदलून टाकली. त्या दहावीत शिकत होत्या. एके दिवशी सकाळी घरात दूध गरम करत असताना अचानक त्यांच्या दुपट्ट्याने पेट घेतला. आग विझवण्याचा प्रयत्न करताना त्यांचे जवळपास ७० टक्के शरीर भाजले. गंभीर अवस्थेत त्यांना जयपूरच्या सवाई मानसिंह रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. अनेक शस्त्रक्रिया झाल्या, उपचार खूप लांबले आणि त्यामुळे त्यांचे शिक्षणही खंडित झाले.
त्या वेळी परवीन यांना कदाचित कल्पना नसेल की, रुग्णालयात विरंगुळ्यात गेलेले ते कठीण दिवस पुढे जाऊन त्यांच्या आयुष्याचे मूळ ध्येय बनतील. उपचारादरम्यान त्यांनी अशा अनेक रुग्णांना पाहिले, ज्यांच्याकडे औषधोपचारासाठीही पैसे नव्हते. कुणासोबत कुटुंबातील एकही सदस्य नव्हता, तर कोणी आर्थिक चणचणीमुळे गरजेचा इलाज करू शकत नव्हता. या सगळ्या परिस्थितीचा परवीन यांच्या मनावर अत्यंत खोल परिणाम झाला.
त्याच काळात त्यांनी स्वतःशी एक पक्के वचन घेतले. जर आपण या संकटातून बाहेर पडून पुन्हा बरे होऊ शकलो, तर खऱ्या गरजू लोकांची सेवा करू. आज वयाच्या तिसाव्या वर्षी परवीन जयपूरमध्ये राहून आपले तेच वचन पूर्ण करत आहेत. आपल्या आईच्या स्मरणार्थ त्या 'मेहर फाउंडेशन' नावाची संस्था चालवतात. या संस्थेच्या माध्यमातून त्या भाजलेल्या रुग्णांची मदत करणे, गरजूंपर्यंत अन्न पोहोचवणे, मुलींना शिलाईचे प्रशिक्षण देणे आणि गरीब रुग्णांना वैद्यकीय साहाय्य पुरवणे अशी अनेक समाजोपयोगी कामे करत आहेत.
परवीन यांची ही कहाणी केवळ एका अपघातातून सुखरूप बाहेर पडण्याची गाथा नाही, तर ती अशा अनुभवाची साक्ष आहे, ज्याने एका व्यक्तीच्या वैयक्तिक वेदनेला संपूर्ण समाजाच्या सेवेची मोठी प्रेरणा बनवले.
रुग्णालयातील अनुभवांनी दाखवला समाजसेवेचा मार्ग
परवीन यांच्या कुटुंबाला जयपूरमध्ये राहून जवळपास २५ वर्षे झाली आहेत. त्यांच्या सांगण्यानुसार, अपघातानंतर त्यांना सवाई मानसिंह रुग्णालयात दाखल करण्यात आले होते. उपचारासाठी तब्बल तीन ते चार वर्षे लागली. या काळात त्यांची दहावीची अंतिम परीक्षा देता आली नाही. त्यांच्या हातांवर होणाऱ्या शस्त्रक्रिया २०१९ पर्यंत सुरूच होत्या. अजूनही त्यांची एक शस्त्रक्रिया बाकी आहे, पण प्रचंड वेदनेच्या भीतीमुळे त्या ती सध्या पुढे ढकलत आहेत.
उपचारादरम्यान त्यांची भेट एका अशा मुलीशी झाली, जिच्यावर ॲसिड हल्ला झाला होता. त्या मुलीसोबत तिची म्हातारी आई होती. रुग्णालयात त्यांनी सहा महिन्यांच्या एका चिमुकल्यालाही पाहिले, ज्याचे आई-वडिल आर्थिक परिस्थिती बिकट असल्यामुळे बाहेरून लिहून दिलेली महागडी औषधे खरेदी करू शकत नव्हते.
परवीन सांगतात की, त्यांनी आपले वडील गुलाम नबी यांना नेहमीच गरजू रुग्णांना आर्थिक मदत करताना पाहिले होते. त्यांचे वडील औषधोपचारासाठी आणि मलमपट्टीसाठी लागणाऱ्या साहित्यात सढळ हाताने मदत करायचे. या सर्व घटनांमुळे परवीन यांच्या मनात हा विचार प्रकर्षाने आला की, आजारपण किंवा अपघातानंतर माणसाला केवळ उपचारांचीच नव्हे, तर आर्थिक आणि भावनिक आधाराचीही तितकीच गरज असते.
त्या काळात त्यांनी ईश्वराची प्रार्थना केली आणि पूर्णपणे बरे झाल्यावर लोकांच्या कल्याणासाठी झटण्याचा निर्धार केला. त्यांच्यावर उपचार करणारे डॉ. विकास कक्कड यांनीही त्यांना सांगितले होते की, बरे झाल्यावर असे काहीतरी काम करा, ज्यामुळे आई-वडिलांचे नाव जगात उंचावेल. परवीन म्हणतात की डॉक्टरांचे हे शब्द आजही त्यांच्या स्मरणात आहेत.
स्वताचा व्यवसाय आणि समाजसेवेचा वसा
वर्ष २०१३ मध्ये परवीन यांचा विवाह जयपूरच्या इम्रान खान यांच्याशी झाला. लग्न्यानंतर त्यांनी आपले अपूर्ण राहिलेले शिक्षण पुन्हा सुरू केले आणि बारावीची परीक्षा पास केली. वर्ष २०१८ मध्ये त्यांनी ट्रेडिंगचा व्यवसाय सुरू केला. आज त्या सोने आणि चांदीच्या दागिन्यांची ट्रेडिंग करतात. त्यांचा हा व्यापार घाऊक आणि किरकोळ अशा दोन्ही स्वरूपात चालतो.
व्यवसाय चांगला स्थिरावल्यानंतर त्यांनी समाजसेवेसाठी एक स्वतंत्र संस्था स्थापन करण्याचा विचार केला. वर्ष २०१९ मध्ये एका परिचितासोबत चर्चा केल्यानंतर एनजीओ सुरू करण्याचा मार्ग मोकळा झाला आणि त्याच वर्षी 'मेहर फाउंडेशन'ची अधिकृत नोंदणी करण्यात आली. परवीन यांच्या मते, संस्थेचे सर्व कायदेशीर कागदपत्रे आणि नोंदणी पूर्ण असून दरवर्षी त्याचे ऑडिटही केले जाते.
फाउंडेशनचे नाव त्यांनी आपल्या आईच्या, म्हणजेच मेहर खान यांच्या नावावरून ठेवले. आईप्रती असलेले त्यांचे प्रेम त्यांच्या व्यावसायिक नावांमध्येही दिसून येते. त्यांचा व्यवसाय 'मेहर ट्रेडिंग' आणि 'मेहर ज्वेलरी' या नावाखाली चालतो. त्यांच्या घराचे नावही 'मेहर हाउस' असेच ठेवण्यात आले आहे. संस्थेचे कार्यालय आमेरमध्ये कुंडा चौकाजवळ दिल्ली हायवे रोडवर आहे.
परवीन यांच्यासाठी व्यवसाय हा केवळ पैसे कमावण्याचे साधन नाही. त्या आपल्या कमाईतील एक निश्चित भाग गरजूंच्या मदतीसाठी खर्च करतात. त्यांच्या सांगण्यानुसार, आतापर्यंत फाऊंडेशनचा बहुतांश खर्च त्यांनी स्वतःच्या खिशातून केला आहे. याशिवाय काही सहकाऱ्यांनीही त्यांना आर्थिक आणि इतर प्रकारची मोलाची मदत केली आहे.
रेस्टॉरंट्सकडून अन्न गोळा करून रुग्णालयांपर्यंत वाटप
मेहर फाउंडेशनची सुरुवात अत्यंत छोट्या प्रमाणावर झाली होती. परवीन यांनी एक जुनी गाडी विकत घेतली आणि त्यावर संस्थेचे नाव लिहून घेतले. त्यानंतर जयपूरमधील काही रेस्टॉरंट चालकांशी त्यांनी संपर्क साधला. तिथे उरलेले आणि खाण्यासाठी पूर्णपणे सुरक्षित असलेले अन्न गोळा करून ते रुग्णालयातील रुग्ण आणि त्यांच्या नातेβवाईकांपर्यंत पोहोचवण्यास सुरुवात केली.
कधी ३० लोकांसाठी जेवण मिळे, तर कधी ५0 लोकांसाठी. आठवड्यातून एकदा फाऊंडेशनची टीम स्वतः दाल-चार्ट किंवा कढी-चावल बनवून गरजूंमध्ये वाटप करत असे.
वर्ष २०२० मधील कोरोना महामारीच्या काळात या उपक्रमाचा व्याप आणखी वाढला. परवीन सांगतात की, फाऊंडेशनच्या टीमने मिळून सकाळी जवळपास १०० आणि संध्याकाळी १०० लोकांसाठी जेवणाची चोख व्यवस्था केली. हा सिलसिला सलग दोन महिने चालला. या काळात अनेक लोक संस्थेशी जोडले गेले आणि त्यांच्या कार्याची ओळख सर्वदूर पसरली.
रुग्णालयांमध्ये जेवण पोहोचवण्याचा हा उपक्रम परवीन यांच्या स्वतःच्या अनुभवाशी जोडलेला होता. आजारपणात रुग्णासोबत आलेले नातेवाईक अनेकदा चिंतेत असल्यामुळे स्वतःच्या जेवणाकडे दुर्लक्ष करतात, हे त्या चांगल्या प्रकारे जाणत होत्या. अशा वेळी एका वेळचे जेवणही त्यांच्यासाठी मोठा दिलासा ठरते.
रस्ते अपघाताने कुटुंबासमोर उभे केले नवे संकट
समाजसेवेच्या या प्रवासात असतानाच वर्ष २०२१ मध्ये परवीन आणि त्यांच्या कुटुंबाला आणखी एका भयंकर अपघाताचा सामना करावा लागला. त्या आपले पती इम्रान यांच्यासोबत ॲक्टिव्हावरून दिल्ली हायवेवरून जात होत्या. त्यांच्या सांगण्यानुसार, चुकीच्या दिशेने वेगात आलेल्या एका कारने त्यांना जोराची धडक दिली.
त्या वेळी त्यांची मुलगी पाच-सहा वर्षांची होती आणि मुलगा अवघ्या सहा महिन्यांचा होता. या अपघातात इम्रान गंभीर जखमी झाले. ते तब्बल २५ दिवस कोमामध्ये होते. त्यांच्या दोन्ही पायांमध्ये रॉड टाकावे लागले. परवीन यांच्या पाठीच्या हाडातही दुखापत झाली होती. डॉक्टरांना त्यांना लकवा मारण्याची भीती वाटत होती.
या अपघाताने पुन्हा एकदा कुटुंबासमोर आरोग्याशी आणि भविष्याशी संबंधित मोठी आव्हाने उभी केली. पण आता आपले कुटुंब पूर्णपणे निरोगी असल्याचे सांगत परवीन याला ईश्वराची कृपा आणि लोकांच्या सदिच्छा मानतात.
शिलाई केंद्रातून ५०० हून अधिक मुलींना प्रशिक्षण
प्रकृतीत सुधारणा झाल्यानंतर परवीन यांनी मेहर फाउंडेशनच्या माध्यमातून महिला आणि मुलींना स्वावलंबी बनवण्याचे काम वेगाने सुरू केले. आमेरमध्ये शिलाई केंद्र सुरू करण्यात आली. यासाठी एक मोठी जागा भाड्याने घेण्यात आली, जिथे २५ ते ३० शिलाई मशीन बसवण्यात आल्या आणि प्रशिक्षणासाठी शिक्षिकेची नेमणूक करण्यात आली.
परवीन यांच्या म्हणण्यानुसार, या केंद्रांमध्ये ५०० हून अधिक मुलींना विनामूल्य शिलाईचे प्रशिक्षण देण्यात आले. ज्या मुलींना या कलेला आपले रोजगाराचे साधन बनवायचे होते, त्यांना घरबसल्या काम मिळवून देण्याचा प्रयत्नही करण्यात आला. या संपूर्ण उपक्रमाचा खर्च फाऊंडेशनने उचलला.
गरजू कुटुंबातील मुलींसाठी कुठलेही कौशल्य शिकणे म्हणजे आर्थिक स्वातंत्र्याकडे टाकलेले पहिले पाऊल असते, असा त्यांचा ठाम विश्वास आहे. प्रशिक्षणानंतर त्यांना रोजगाराची संधी मिळाली, तर त्या आपल्या कुटुंबाच्या आर्थिक हातभार लावू शकतात.
बर्न सर्वाइव्हर्सशी असलेले खास नाते
मेहर फाउंडेशनच्या कामामध्ये भाजलेल्या रुग्णांची मदत करण्यावर विशेष भर दिला जातो. परवीन स्वतः एक बर्न सर्वाइवर आहेत. त्यामुळे भाजल्यामुळे होणारी वेदना केवळ शारीरिक नसते, तर त्याचा परिणाम माणसाचा आत्मविश्वास, सामाजिक जीवन आणि कुटुंबाच्या वागणुकीवरही होतो, हे त्या चांगल्या प्रकारे जाणतात.
परवीन यांच्या सांगण्यानुसार, सवाई मानसिंह रुग्णालय आणि इतर हॉस्पिटल्समधून रुग्णांची माहिती मिळाल्यानंतर त्यांची टीम अशा कुटुंबांशी संपर्क साधते. ज्यांना आर्थिक किंवा मानसिक आधाराची गरज असते, त्यांना धीर देण्याचे आणि मदत करण्याचे काम केले जाते.
काही प्रकरणांमध्ये आगीत भाजल्यानंतर कुटुंबीयच मुलीला ओझे मानू लागतात, असे त्या सांगतात. अशा कठीण प्रसंगी उपचाराच्या खर्चात मदत करण्यासोबतच तिचा आत्मविश्वास परत मिळवून देणे अत्यंत गरजेचे असते. परवीन स्वतः अशा मुलींशी संवाद साधतात. आतापर्यंत त्यांनी अशा १२ मुलींची समुपदेशन (काउंसलिंग) केले आहे आणि त्या सर्व मुली आज tयांच्या संपर्कात आहेत.
या कामासाठी त्यांना कोणत्याही बाह्य मोटिव्हेशनल स्पीकरची गरज वाटत नाही. स्वतः या नरकयातनेतून गेलेल्या व्यक्तीचे शब्द पीडित व्यक्तीला एक वेगळाच विश्वास देऊ शकतात, असे त्यांचे मानणे आहे. ज्या मुली अपघातानंतर पुन्हा सामान्य आयुष्य जगण्याचा प्रयत्न करत आहेत, त्यांच्यासाठी परवीन स्वतः एक जिवंत उदाहरण आहेत.
उपचार, रोजगार आणि शासकीय योजनांची मदत
फाऊंडेशनच्या वतीने जयपूरमध्ये मोफत औषध वाटप शिबिरेही आयोजित केली गेली आहेत. परवीन सांगतात की, संस्थेने नियमित रक्तदान शिबिरे भरवली नसली, तरी गरज भासल्यास त्यांची टीम मदतीसाठी धावून जाते. त्यांनी स्वतःही अशा दोन व्यक्तींना रक्त दिले आहे, ज्यांच्याशी त्यांचा कोणताही नातेसंबंध नव्हता.
नायकी थडी, मुरलीपुरा आणि इतर वस्त्यांमध्ये शिबिरे आयोजित करून लोकांना सरकारी योजनांची माहिती देण्याचा प्रयत्नही करण्यात आला. संस्थेने तीन कर्करोग (कॅन्सर) रुग्णांच्या उपचारात मदत केली आहे. उपचारानंतर या रुग्णांना फळे आणि भाज्यांचे ठेले लावून स्वतःच्या पायावर उभे राहण्यास मदत करण्यात आली. याशिवाय अनेक तरुणांना जयपूरमधील खासगी कंपन्यांमध्ये नोकऱ्या मिळवून देण्यातही सहकार्य केले गेले.
महाराष्ट्रात राहणाऱ्या एका सहकाऱ्यानेही रुग्णांच्या उपचारासाठी आणि आवश्यक साहित्यासाठी जवळपास तीन ते चार लाख रुपयांची मदत केली आहे, असे परवीन सांगतात. पण ते सहकाऱ्यांना आपले नाव उघड करायचे नसल्याने परवीन यांनीही त्यांची ओळख गुलदस्त्यात ठेवली आहे.
देशातील वेगवेगळ्या शहरांमधून जवळपास २५० लोक या फाऊंडेशनाशी जोडलेले आहेत. यामध्ये मुंबई, दिल्ली, गुरुग्राम, अहमदाबाद आणि कोल्हापूरच्या लोकांचाही समावेश आहे. परवीन या संस्थेच्या संस्थापक आणि अध्यक्षा आहेत, तर त्यांचे पती इम्रान खान हे उपाध्यक्षाची जबाबदारी सांभाळतात. दीपेंद्र सिंह राव हे सचिव आणि आदिल खान हे उपसचिव म्हणून कार्यरत आहेत.
कॅन्सर रुग्ण आणि शिक्षणासाठी मोठे स्वप्न
परवीन यांच्या आई मेहर खान यांनी त्यांना नेहमी अदब आणि मर्यादेत राहून काम करण्याचे संस्कार दिले. आपण सर्व बाबतीत परिपूर्ण नसलो तरी आईचे ते संस्कार जगण्यात उतरवण्याचा पुरेपूर प्रयत्न करते, असे परवीन आवर्जून सांगतात.
अलीकडेच त्यांनी सोशल मीडियावरही आपली सक्रियता वाढवली आहे. इन्स्टाग्रामवर त्यांनी एक व्हिडिओ शेअर केला होता, ज्यामध्ये रस्त्यावरील कचऱ्यात पडलेल्या देवाच्या मूर्ती स्वच्छ करून एका सन्माननीय ठिकाणी ठेवण्यात आल्या होत्या. जुन्या किंवा खंडित मूर्ती कचऱ्यात फेकू नका, कारण प्रत्येकाची श्रद्धा वेगळी असते, असे आवाहन त्यांनी लोकांना केले होते. त्यांच्या मते, हा व्हिडिओ जवळपास ४५ ते ५० हजार लोकांनी पाहिला. त्यानंतर त्यांनी यूट्यूब, इन्स्टाग्राम, एक्स आणि फेसबुकवरही आपल्या सामाजिक कार्याची माहिती देण्यास सुरुवात केली.
आता त्यांचे मुख्य ध्येय कॅन्सरच्या रुग्णांची सेवा करणे हे आहे. यामागे एक वैयक्तिक कारणही आहे. परवीन यांच्या चुलत भावाचा अवघ्या २२ व्या वर्षी कॅन्सरशी झुंज देताना मृत्यू झाला होता. या दुर्दैवी घटनेने त्यांना आतून सुन्न केले होते.
भविष्यात कॅन्सर रुग्णांसाठी आपल्या कार्याचा आवाका वाढवण्याची त्यांची इच्छा आहे. यासोबतच शिक्षणाच्या क्षेत्रात एखादी शाळा किंवा अकादमी सुरू करण्याचे त्यांचे स्वप्न आहे. यासाठी त्यांना हवी असलेली जमीन, जागा आणि चांगल्या लोकांच्या सहकार्याची प्रतीक्षा आहे.
परवीन यांच्या आयुष्यात दोन मोठे आघात आले. आधी आगीने त्यांना गंभीरपणे भाजले आणि नंतर रस्ते अपघाताने त्यांच्या कुटुंबाला संकटात लोटले. या सर्व भीषण अनुभवांसमोर हार न मानता त्यांनी गरजूंच्या मदतीचा आपला वसा कधीही सोडला नाही.
आज मेहर फाउंडेशनच्या माध्यमातून त्यांचा हाच अटोकाट प्रयत्न असतो की, पैशांच्या अभावी कोणत्याही रुग्णाला औषधाविना राहावे लागू नये, कोणत्याही गरजूने उपाशीपोटी झोपू नये आणि हुकूम असूनही पैशांअभावी एखाद्या मुलीने स्वतःचे भविष्य घडवण्याची संधी गमावू नये. त्यांच्यासमोर साधनसामग्रीच्या काही मर्यादा नक्कीच आहेत, पण रुग्णालयात दिलेले ते जुने वचन आजही त्यांच्या प्रत्येक कार्याची भक्कम पायाभरणी ठरले आहे.
.jpeg)
.jpeg)
