ओनिका माहेश्वरी
काश्मीरच्या एका अगदी साध्या मुलीने जेव्हा ताइक्वांडोचे धडे गिरवायला सुरुवात केली, कदाचित तिला स्वतःलाही ठाऊक नसेल की हाच खडतर प्रवास तिला पुढे जाऊन महिलांचे अधिकार, तरुणांचे भविष्य आणि शांततेचा मोठा आवाज बनवणार आहे. मुंतहा बाबाची ही कहाणी केवळ एका यशाची गाथा नाही, तर काश्मीरसह देशाच्या कानाकोपऱ्यातल्या मुलींना ज्या सामाजिक बंधनांचा सामना करावा लागतो, त्याविरुद्ध पेटवलेल्या संघर्षाची ही धगधगती गोष्ट आहे.
एका मुलाखतीत आपल्या भूतकाळाबद्दल बोलताना मुंतहा सांगतात की त्या काश्मीरच्या एका छोट्याशा भागात लहानाचे मोठ्या झालेल्या अगदी सामान्य मुली होत्या. लहानपणी त्यांना भोवताली घडणाऱ्या गोष्टींची फारशी जाण नव्हती. समाज आणि कुटुंबीयांकडून जे कानावर पडायचे, त्यानुसार त्या आपले पाऊल पुढे टाकत राहिल्या. पण वयाच्या अगदी छोट्या टप्प्यापासूनच आपल्या समाजासाठी काहीतरी करण्याची तीव्र ओढ त्यांच्या मनात होती.
त्यांच्या या प्रवासाची सुरुवात कोणत्याही समाजकारणातून झाली नसून खेळाच्या मॅटवरून झाली. मुंतहा पाच वेळा राष्ट्रीय स्तरावर सुवर्णपदक विजेता राहिलेल्या खेळाडू आहेत आणि त्यांनी ताइक्वांडोसह इतर मार्शल आर्ट्सचे प्रशिक्षण घेतले आहे. खेळाने त्यांना जगण्याची एक नवी दिशा दिली, पण जसजशा त्या मोठ्या होऊ लागल्या, तसतसे कुटुंब आणि समाजाकडून अनेक प्रश्न उपस्थित केले जाऊ लागले.
दहावी,करावी आणि बारावीच्या दिवसांत त्यांना सतत ऐकावे लागले की खेळ हे मुलांचे काम आहे, मुलींचे त्यात कोणतेही भविष्य नाही. खेळापेक्षा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करण्याचा सल्ला त्यांना दिला गेला, पण मुंतहा यांचे मन खेळांमध्येच रमले होते. हा काळ त्यांच्यासाठी मुळीच सोपा नव्हता. एका बाजूला त्या पदके जिंकत होत्या, तर दुसऱ्या बाजूला खेळ हे करिअरसाठी योग्य क्षेत्र नाही, हे पटवून देण्याचे प्रयत्न सुरू होते.
पण त्यांनी कधीही हार मानली नाही. त्यांनी आपल्या कुटुंबियांना हळूहळू विश्वासात घेतले आणि खेळाचा आपला प्रवास सुरूच ठेवला. याच संघर्षाने त्यांना एका वास्तवाची जाणीव करून दिली, जर एका मुलीला खेळात पुढे जाण्यासाठी इतक्या रोषाचा सामना करावा लागत असेल, तर काश्मीरच्या त्या मुलींची काय अवस्था होत असेल ज्यांना ना कसले अवसर मिळतात ना योग्य मार्गदर्शन! आणि नेमका यहींवरून त्यांच्या आयुष्याचा पुढचा आणि महत्त्वाचा अध्याय सुरू झाला.
'खातून' उपक्रम
मुंतहा यांनी स्वतःच्या अकादमीच्या माध्यमातून दूरदूरच्या गावातील मुलींसाठी विशेष प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित करण्यास सुरुवात केली. त्यांनी आपल्या अकादमीत आणि काश्मीरच्या महिलांमध्ये एक दुवा बनण्याचे काम केले. त्यांच्या सांगण्यानुसार, त्यांनी काश्मीरच्या विविध भागांत २५० हून अधिक मुलींना ताइक्वांडोचे प्रशिक्षण दिले आहे.
या प्रशिक्षण शिबिरांचा हेतू केवळ खेळाडू तयार करणे हा नव्हता. स्वसंरक्षण हे एक असे माध्यम बनवले गेले, ज्याच्या आधारे कुटुंबीयांना मुलींना पाठवण्यासाठी तयार करणे सोपे झाले. मुंतहा यांचे असे मानणे आहे की जेव्हा स्वसंरक्षणाचा विषय येतो, तेव्हा पालक सहसा नकार देत नाहीत. एकदा हा टप्पा पार पडला की मुलींमध्ये आत्मविश्वास, स्वावलंबन आणि स्वतःचे निर्णय घेण्याची क्षमता विकसित करणे सोपे जाते.
दुर्गम भागांमध्ये काम करताना त्यांनी केरण, उरी, पहलगाम आणि काश्मीरच्या इतर भागांचा दौरा केला. ग्रामीण भागात शिक्षण आणि जागरूकतेच्या परिस्थितीत सुधारणा होत असली तरी सामाजिक मानसिकतेला बदलण्यासाठी वेळ लागतो, असे त्या आवर्जून सांगतात. अनेकदा मुलींसमोर सर्वात मोठी अडचण संधीची नसते, तर 'लोक काय म्हणतील?' ही भीती असते.
याच अनुभवांनी मुंतहा यांना खेळापासून समाजकारणाकडे वळवले. त्यांनी महिलांसाठी 'खातून' या नावाने एक विशेष उपक्रम सुरू केला आणि महिलांच्या प्रश्नांवर उघडपणे बोलायला सुरुवात केली. मुलगी खेळाडू का बनू शकत नाही हा प्रश्न तर होताच, पण त्यासोबतच मुलांना मिळणाऱ्या मोकळीक्या मुलींना का मिळू नयेत, हा खरा कळीचा मुद्दा होता.
श्रीनगरमध्ये काश्मीरच्या अशा महिलांना एकाच मंचावर आणण्याचे काम त्यांनी केले, ज्यांनी आपापल्या क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी केली आहे. इतर मुलींसमोर आदर्श निर्माण करणाऱ्या महिलांना जगासमोर आणणे हा यामागचा उद्देश होता. जर प्रतिकूल परिस्थितीतून मार्ग काढत एक महिला पुढे जाऊ शकत असेल, तर इतर महिलाही आपली स्वप्ने नक्कीच पूर्ण करू शकतात, हा साधा आणि स्पष्ट संदेश याद्वारे देण्यात आला.
हिंसेचा अंधार
पण मुंतहा यांच्यासाठी महिलांचे प्रश्न केवळ लैंगिक भेदभावापुरते मर्यादित राहिले नाहीत. काश्मीरच्या सामाजिक आणि राजकीय वास्तवाने त्यांच्या या कामाचा परीघ आणखीनच वाढवला. आतंकवाद, तरुणांचे भविष्य, रोजगार, पायाभूत सुविधा आणि धोरणात्मक प्रश्न या सगळ्या गोष्टींना त्या काश्मीरच्या विकासाशी जोडून पाहतात.
काश्मीरमधील महिलांच्या समस्या समजून घेण्यासाठी तिथल्या एकूणच सामाजिक वातावरणाची पारख करणे गरजेचे आहे, असे त्या मानतात. आतकवादाचा प्रभाव केवळ सुरक्षा यंत्रणेपुरता मर्यादित नसून तो कुटुंबे, मुले आणि विशेषतः महिलांच्या जगण्यावर गांभीर्याने परिणाम करतो. त्यामुळे मुंतहा यांनी आपले कार्य केवळ महिलांपुरਤੇ मर्यादित ठेवलेले नाही.
काश्मीरमधील पुरुष आणि तरुणांनाही या सकारात्मक बदलाचा भाग बनवणे अत्यंत आवश्यक असल्यावर त्यांचे विशेष बल असते. हिंसा आणि कट्टर विचारांच्या प्रभावाखाली पिढ्यानपिढ्या वावरणाऱ्या तरुण पिढीवर याचा दीर्घकालीन परिणाम होऊ शकतो, असे त्या मानतात.
आतंकवादाविरोधी त्यांची भूमिका अत्यंत स्पष्ट आहे. भूतकाळात आतंकवादाच्या किंवा त्याच्या जाळ्यात अडकलेल्या आणि नंतर बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या काही तरुणांशी त्यांनी संवाद साधला आहे. लहान वयातच काही मुलांना चुकीच्या मार्गावर ढकलले जाते, ज्यांचे दुष्परिणाम त्यांना आयुष्यभर भोगावे लागतात, असे त्या सांगतात.
हिंसक कृत्यांमध्ये सहभाग असल्यामुळे तुरुंगवास पत्करावा लागलेला आणि त्यामुळे आपली 'नीट' (NEET) सारख्या वैद्यकीय प्रवेश परीक्षेची स्वप्ने धुळीस मिळालेला एक तरुण त्यांनी अनुभवला आहे. अशा घटना या गोष्टीची साक्ष देतात की तरुणांना हिंसाचाराच्या वाटेवर जाण्यापासून रोखण्यासाठी वेळीच योग्य दिशा, संधी आणि आशेचा किरण दाखवणे अत्यंत गरजेचे आहे.
चळवळ, आव्हाने आणि बदलता काश्मीर
दशकानुदशके रुजलेल्या सामाजिक आणि मानसिक धारणा काही वर्षांत बदलणे शक्य नाही, याची मुंतहा यांना जाणीव आहे. शांतता ही एकदाच मिळवून बसण्याची गोष्ट नसून ती सातत्याने चालणारी एक अखंड प्रक्रिया आहे. याची सुरुवात माणसाच्या मनापासून होते आणि मग ती कुटुंब, समाज आणि समुदायापर्यंत पसरते.
काश्मीरच्या महिला आतून आधीपासूनच खूप खंबीर आहेत, असे त्यांचे मत आहे. त्यांना आत्मविश्वासाची नव्हे, तर त्यांच्यात आधीपासूनच असलेल्या आत्मविश्वाला योग्य व्यासपीठ मिळवून देण्याची गरज आहे. कौटुंबिक त्रासांवर आणि कठीण परिस्थितीवर मात करत ज्यांनी आपले संसार सांभाळले आहेत, त्यांच्यात संघर्ष करण्याची ताकद उपजतच असते.
पण मुंतहा यांच्यापुढील आव्हाने केवळ पारंपरिक विचारांपुरती मर्यादित नाहीत. सार्वजनिक जीवनात सक्रीय असणाऱ्या महिलांना अनेकदा टीका, बदनामी आणि व्यक्तिगत हल्ल्यांचा सामना करावा लागतो, असा त्यांचा अनुभव आहे. कोणतीही महिला पुढे येऊ लागली की तिला रोखण्यासाठी तिच्या चारित्र्यावर शिंतोडे उडवले जातात किंवा वेगवेगळे शिक्के मारले जातात. पण अशा दबावापुढे माघार घेणे हा त्यावरचा उपाय नव्हे.
त्यांच्या मते, जर एखादी महिला अशा दबावामुळे थांबली तर ती तिच्यासाठी कायमची अडचण बनते, आणि जर ती न थांबता पुढे जात राहिली तर ती अडचण तिला रोखू पाहाणाऱ्या लोकांच्या समोर उभी राहते. सोशल मीडिया हे देखील मुंतहा यांच्या संघर्षाचे एक प्रभावी माध्यम बनले आहे. काश्मीरशी संबंधित विविध मुद्द्यांवर त्या सातत्याने लिहितात आणि आवाज उठवतात. ज्या काश्मिरी कहाण्यांना मुख्य प्रवाहात स्थान मिळत नाही, त्या देशाच्या इतर भागांपर्यंत पोहोचवण्याचे मोठे काम सोशल मीडियाने केले आहे.
खातून इनिशिएटिव्ह आणि पुढची वाटचाल
मुंतहा बाबा यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू असलेले 'खातून इनिशिएटिव्ह' हे महिलांचे सक्षमीकरण, कौशल्य विकास (स्किल डेव्हलपमेंट) आणि शांतता प्रस्थापित करण्यावर विशेष लक्ष केंद्रित करते. यामुळे महिलांना स्वतःचा आत्मविश्वास वाढवण्यासाठी, व्यावहारिक कौशल्ये आत्मसात करण्यासाठी आणि आपल्या समाजात सक्रिय योगदान देण्यासाठी हक्काचे व्यासपीठ मिळते. सामाजिक जबाबदारी, महिलांचे नेतृत्व आणि समाजातील संवाद याविषयी जागरूकता निर्माण करण्याचे काम या उपक्रमाने केले आहे.
गेल्या काही वर्षांत मुंतहा यांनी शांतता शिक्षण, मासिक धर्म आरोग्य जागरूकता, मानसिक स्वास्थ आणि व्यसनमुक्ती अभियान यांसारख्या महत्त्वाच्या सामाजिक विषयांवर आयोजित अनेक राष्ट्रीय पातळीवरील मंचांवर सहभाग घेतला आहे.
छोट्या आवाजामुळेही मोठा बदल घडून येऊ शकतो, या दृढ विश्वासातून त्या सोशल मीडियाचा वापर समाजात सत्य, उत्तरदायित्व आणि सहानुभूती वाढवण्यासाठी करतात. लोकांना, विशेषतः तरुण पिढीला आणि महिलांना शांततेचा मार्ग धरण्यासाठी, नेतृत्व करण्यासाठी आणि समाजात सकारात्मक परिवर्तन घडवण्यासाठी प्रेरित करणे हेच त्यांचे ध्येय आहे.
मुंतहा यांच्या मते, कोणताही बदल एका भाषणाने, एका कार्यक्रमातून किंवा एका अभियानातून घडून येत नाही. यासाठी सातत्याने काम करावे लागते, मुलींना संधी देण्यापासून ते तरुणांना चांगल्या भविष्याची वाट दाखवण्यापर्यंत, आणि जुन्या परंपरांना आव्हान देण्यापासून ते हिंसेविरोधात जनमानसात संवाद उभा करण्यापर्यंत हा प्रवास आहे.
काश्मीरच्या या चित्रात अडचणी असल्या तरी तिथे आशेचा किरणही तितकाच लख्ख आहे. बदल होण्यास वेळ लागू शकतो, जुन्या जखमा भरण्यासाठी काळ जावा लागेल आणि शांततेचा रस्ता लांबचा असू शकतो, पण म्हणून प्रयत्न सोडून द्यायचे नसतात.
म्हणूनच मुंतहा यांचा हा प्रवास केवळ एका खेळाडूची किंवा समाजसेविकेची वैयक्तिक कहाणी राहत नाही, तर ती त्या पिढीची कथा बनते जी आपल्या भूतकाळातील वेदना स्वीकारत भविष्याला एक नवी दिशा देण्याचा प्रयत्न करत आहे. आणि या सगळ्या प्रयत्नांच्या केंद्रस्थानी एकच संदेश ठळकपणे उमटतो, काश्मीरच्या लेक कधीही थांबणाऱ्या नाहीत.
.jpeg)
