आवाज द व्हॉइस, नवी दिल्ली

लोकशाहीबाबत अनेकदा निराशेचे वातावरण पाहायला मिळते. लोकशाही सर्वांना खरोखरच समान संधी देते का, हा प्रश्न विशेषतः तरुणांच्या मनात नेहमी निर्माण होतो. याच विषयावर निवृत्त 'आयआरएस' अधिकारी आणि माजी मुत्सद्दी सय्यद महमूद अख्तर यांनी एका विशेष कार्यक्रमात आपले सविस्तर विचार मांडले. लोकशाहीबाबत पूर्णपणे निराश होणे अजिबात योग्य नाही, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

त्यांच्या मते, इस्लाम आणि 'लोकशाही' यांच्यात कोणताही मूळ संघर्ष नाही. ही चर्चा एका विशेष पॉडकास्टमध्ये पार पडली. युवा इतिहासकार साकिब सलीम यांनी या कार्यक्रमाचे अत्यंत उत्तम सूत्रसंचालन केले. भारतीय मुस्लिमांची बदलती विचारसरणी आणि सोशल मीडियाचा मोठा प्रभाव यावर या चर्चेत भर देण्यात आला. सोबतच शिक्षणाचे महत्त्व आणि समाजात वाढणारी दरी अशा अनेक गंभीर विषयांवर मोकळेपणाने संवाद झाला.

चर्चेची सुरुवात एका अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाने झाली. भारतातील मुस्लिम तरुण लोकशाहीवर नाराज आहेत का, हा प्रश्न उपस्थित करण्यात आला. सोशल मीडियावर अनेकदा नकारात्मक विचार पसरवले जातात. लोकशाही ही इस्लामी व्यवस्था नाही, असा दावा केला जातो. भारताचा लोकशाहीचा ढांचा मुस्लिमांच्या विरोधात असल्याचा अपप्रचारही होतो.

सय्यद महमूद अख्तर यांनी हा समज पूर्णपणे चुकीचा ठरवला. काही लोकांच्या मनात तात्पुरती निराशा नक्कीच असू शकते. पण ती संपूर्ण समाजाची कायमस्वरूपी विचारसरणी आहे, असे म्हणणे पूर्णपणे चुकीचे ठरेल. लोकशाही ही एक अत्यंत व्यापक व्यवस्था आहे. केवळ निवडणुकीच्या निकालांवरून तिचे मूल्यमापन करणे चुकीचे आहे.

अख्तर यांनी यावेळी इस्लामी इतिहासाचा एक उत्तम संदर्भ दिला. सुरुवातीच्या काळात प्रशासन चालवण्यासाठी सल्लामसलत आणि सामूहिक निर्णय प्रक्रियेचा वापर होत असे. प्रेषितांच्या काळात सर्व निर्णय विचारविनिमय करूनच घेतले जायचे. त्यानंतर खलिफांच्या काळातही हीच पद्धत कायम होती. या जुन्या व्यवस्थेत लोकांच्या मताला मोठे महत्त्व दिले जायचे. त्यामुळे लोकशाही इस्लामच्या तत्त्वांच्या विरोधात आहे, हा दावा पूर्णपणे निराधार ठरतो.

चर्चेदरम्यान सोशल मीडियाच्या प्रभावावरही सविस्तर मंथन झाले. सय्यद महमूद अख्तर यांनी सोशल मीडियाला एका मोठ्या ग्रंथालयाची उपमा दिली. तिथे सर्व प्रकारची माहिती आणि विचार अगदी सहज उपलब्ध असतात. पण याला एक अत्यंत धोकादायक बाजूही आहे. भीती आणि संशय निर्माण करणाऱ्या गोष्टी तिथे वाऱ्यासारख्या पसरतात.

अनेक तरुण सतत नकारात्मक संदेश पाहतात. यातून त्यांच्या मनात असुरक्षिततेची भावना निर्माण होते. परिणामी, लोकशाहीबद्दल चुकीचे समज तयार होतात. तरुणांनी भूतकाळ आणि वर्तमानकाळ या दोन्ही गोष्टींकडे अत्यंत संतुलित दृष्टिकोनातून पाहायला हवे, असा मोलाचा सल्ला त्यांनी दिला.

या संदर्भात त्यांनी स्वातंत्र्य चळवळीतील प्रमुख नेते मौलाना अबुल कलाम आझाद यांचे उदाहरण दिले. मौलाना आझाद यांनी नेहमीच भारताच्या सामायिक राष्ट्रीयत्वावर ठाम विश्वास व्यक्त केला होता. लोकशाही व्यवस्थेवरही त्यांची प्रचंड निष्ठा होती. भारताची एकता पूर्णपणे अतूट आहे. मुस्लिम समाज हा या राष्ट्राचा एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे, असे मौलाना आझाद यांचे स्पष्ट मत होते.

संवादाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू यावेळी उलगडला. लोकशाहीला केवळ निवडणूक राजकारणापुरते मर्यादित ठेवणे चुकीचे आहे. अनेकदा तरुण संसदेत किंवा विधानसभेत मुस्लिम प्रतिनिधींची संख्या मोजतात. त्याच आधारावर ते लोकशाहीचे मूल्यमापन करतात.

सय्यद महमूद अख्तर यांनी ही विचारसरणी बदलण्याचा सल्ला दिला. 'लोकशाही' अनेक महत्त्वाच्या स्तंभांवर उभी असते. यात न्यायव्यवस्था, प्रशासन, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि नागरी समाज यांची खूप मोठी भूमिका असते. त्यांनी स्वतःच्या सुरुवातीच्या दिवसांची एक आठवण सांगितली. ते नागरी सेवेत रुजू झाले, तेव्हा तिथे मुस्लिमांची संख्या अत्यंत नगण्य होती. आता परिस्थिती खूप बदलली आहे. पूर्वीच्या तुलनेत आज अनेक मुस्लिम तरुण नागरी सेवेत येत आहेत.

न्यायव्यवस्था आणि प्रशासनातही आता प्रतिनिधित्व हळूहळू वाढत आहे. मुस्लिम तरुणीही आता या क्षेत्रांमध्ये दमदार पावले टाकत आहेत. हा सकारात्मक बदल एक मोठी आशा निर्माण करतो. त्यांनी शिक्षणाच्या मुद्द्यावर विशेष भर दिला. शिक्षण आणि गुणवत्ता हीच कोणत्याही समाजाची खरी ताकद असते. केवळ तक्रारी करत बसल्याने परिस्थिती अजिबात बदलत नाही. समाजाने स्वतःच्या त्रुटीही ओळखायला हव्यात आणि त्या सुधारल्या पाहिजेत.

आधुनिक शिक्षणासोबतच कौशल्य आणि तांत्रिक प्रशिक्षणही अत्यंत आवश्यक आहे. मुस्लिम समाजात हस्तकला आणि कारागिरीची एक अतिशय समृद्ध परंपरा आहे. या कौशल्याची आधुनिक बाजारपेठेशी सांगड घालण्याची नितांत गरज आहे. यातून आर्थिक प्रगतीचे अनेक नवे मार्ग खुले होऊ शकतात.

त्यांनी सरकारी प्रयत्नांचाही उल्लेख केला. कारागिरांसाठी अनेक नवे व्यासपीठ उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत. तिथे ते आपल्या उत्कृष्ट कामाचे प्रदर्शन करू शकतात. यातून त्यांना खूप चांगल्या संधी मिळू शकतात. या संधींचा पुरेपूर फायदा घेणे आता अत्यंत गरजेचे आहे.

शहरी भागात वाढणाऱ्या सामाजिक दुराव्यावरही गंभीर चर्चा झाली. अनेक मोठ्या शहरांमध्ये मुस्लिम वस्ती काही विशिष्ट भागातच एकवटलेली असते. या भागांना अनेकदा मागासलेले मानले जाते. या महत्त्वाच्या प्रश्नावर सय्यद महमूद अख्तर यांनी आपले स्पष्ट मत मांडले. यामागे अनेक वेगवेगळी कारणे आहेत. असुरक्षिततेची भावना हे त्यातील एक मुख्य कारण आहे. लोक स्वतःच्या समाजासोबत राहणे अधिक सुरक्षित मानतात.

अनेकदा बहुसंख्य समाजही त्यांना स्वतःच्या भागात सामावून घेण्यास कचरतो. हे देखील त्यामागचे एक मोठे कारण आहे. यावरील खरा उपाय सामाजिक विश्वास बळकट करण्यात दडलेला आहे. सर्व समुदायांना समान संधी मिळायला हवी. परस्पर संवाद वाढल्यास ही सामाजिक दरी आपोआप कमी होईल.

चर्चेदरम्यान स्वच्छता आणि सामाजिक वर्तनाचा मुद्दाही उपस्थित झाला. मुस्लिम वस्त्यांमध्ये स्वच्छतेचा अभाव असतो, असा अनेकदा आरोप केला जातो. यावर सय्यद महमूद अख्तर यांनी आपली भूमिका अत्यंत स्पष्टपणे मांडली. इस्लाममध्ये स्वच्छतेला अनन्यसाधारण महत्त्व दिले गेले आहे. शरीराची, कपड्यांची आणि आजूबाजूच्या परिसराची स्वच्छता राखण्यावर धार्मिक शिकवणुकीत मोठा भर देण्यात आला आहे.

त्यामुळे मुस्लिमांनी स्वतःचा परिसर आणि सामाजिक वातावरण अधिक चांगले करण्यासाठी नेहमी जागरूक राहिले पाहिजे. यातून समाजात पसरलेले गैरसमज पूर्णपणे दूर होतील. आर्थिक संधींबाबत बोलताना एक अत्यंत कळीचा प्रश्न विचारण्यात आला. व्यवसायासाठी बँकेकडून कर्ज घेताना मुस्लिमांना दुजाभाव सहन करावा लागतो का, हा प्रश्न उपस्थित झाला.

सय्यद महमूद अख्तर यांनी स्वतःच्या प्रदीर्घ अनुभवाच्या आधारे याचे अत्यंत अचूक उत्तर दिले. बँका साधारणपणे धर्माच्या आधारावर कोणताही भेदभाव करत नाहीत. बँक प्रामुख्याने तुमचा व्यवसाय आराखडा, कागदपत्रे आणि आर्थिक क्षमता यांची पडताळणी करते. एखाद्या व्यक्तीकडे भक्कम व्यावसायिक योजना आणि योग्य कागदपत्रे असतील, तर त्याला कर्ज मिळण्याची शक्यता खूप वाढते.

सोशल मीडियावर प्रचलित असलेल्या एका विशिष्ट शब्दावरही चर्चा झाली. काही लोक सरकारी संस्थांमध्ये काम करणाऱ्या मुस्लिमांना टोमणा मारण्यासाठी 'सरकारी मुसलमान' असे म्हणतात. सय्यद महमूद अख्तर यांनी यावर मोठे आश्चर्य व्यक्त केले. आपल्या संपूर्ण सरकारी कारकिर्दीत त्यांनी हा शब्द कधीही ऐकला नव्हता.

जर एखादी व्यक्ती अत्यंत प्रामाणिकपणे काम करत असेल आणि सर्वांना न्याय देत असेल, तर अशा आरोपांना काहीच अर्थ उरत नाही. त्यांनी आपले काही जुने अनुभवही शेअर केले. पूर्वीच्या काळातही समाजात अनेकदा तणावाचे प्रसंग उद्भवत असत. पण आज सोशल मीडियामुळे परिस्थिती थोडी वेगळी झाली आहे. छोट्या-छोट्या घटनाही आता वाऱ्यासारख्या पसरतात. यातून लोकांच्या मनातील अविश्वास खूप वेगाने वाढतो.

संवादाच्या शेवटी धर्म आणि ऐहिक जीवन यांच्यातील समतोलावर सविस्तर चर्चा झाली. सय्यद महमूद अख्तर यांच्या मते, धर्म आणि व्यावहारिक जग यांच्यात कोणताही वाद नाही. प्रार्थना ही माणूस आणि परमेश्वर यांच्यातील नाते अत्यंत घट्ट करते. पण सामाजिक जीवनात माणसाची खरी ओळख त्याच्या चांगल्या वर्तनातूनच निर्माण होते.

एखादी व्यक्ती प्रामाणिकपणा, सहनशीलता आणि उत्तम वर्तणुकीसह समाजात वावरत असेल, तर त्याचा सकारात्मक प्रभाव आपोआप दिसून येतो. हीच ती अनमोल मूल्ये आहेत. याच मूल्यांमुळे माणसाला समाजात खरा सन्मान मिळतो. समाजात सकारात्मक विचार आणि परस्पर आदर वाढवणे आता अत्यंत गरजेचे आहे.

लोकांनी एकमेकांमधील चांगुलपणा ओळखायला हवा. असे केल्यास अनेक गैरसमज आपोआप दूर होतील. भारतासारख्या विविधतापूर्ण समाजात सर्वांगीण विकास आणि एकमेकांबद्दलच्या आदरातूनच लोकशाही अधिक भक्कम करता येऊ शकते. याच सकारात्मक आशेवर ही अत्यंत महत्त्वपूर्ण चर्चा संपली.