'निखार' उपक्रमांतर्गत एमसीडी शाळेतील मुलींना आत्मविश्वास आणि सुरक्षिततेचे धडे देताना 'आवाज-ए-खवातीन'च्या कार्यकर्त्या
आत्मविश्वासी, जागरूक आणि सक्षम मुली घडवण्याच्या आपल्या उद्दिष्टाला आणखी गती देत 'आवाज-ए-खवातीन' या संस्थेने आपली विशेष मोहीम 'निखार' (NIKHAAR – Personality Development and Skill Enhancement Initiative) अंतर्गत दुसरा मोठा कार्यक्रम आयोजित केला. नवी दिल्लीतील निजामुद्दीन वेस्ट येथील एमसीडी को-एड प्रायमरी स्कूलमध्ये पार पडलेल्या या कार्यक्रमात इयत्ता चौथी आणि पाचवीच्या सुमारे ८० विद्यार्थिनींनी अत्यंत उत्साहाने सहभाग नोंदवला.
शाळकरी मुलींना व्यक्तिमत्त्व विकास, आत्म-अभिव्यक्ती, वैयक्तिक सुरक्षा आणि स्वतःच्या मर्यादांबद्दल जागरूक करणे हा या कार्यक्रमाचा मुख्य उद्देश होता. या अंतर्गत विद्यार्थिनींसाठी अत्यंत संवादात्मक सत्रे आयोजित करण्यात आली होती, ज्यामध्ये त्यांना आपला मुद्दा आत्मविश्वासाने मांडण्यासाठी आणि स्वतःचे अधिकार समजून घेण्यासाठी प्रोत्साहित करण्यात आले. शालेय शिक्षणाला केवळ पुस्तकांपुरते मर्यादित न ठेवता, विद्यार्थिनींना असे आवश्यक जीवनकौशल्य प्रदान करणे हा या मोहिमेचा हेतू आहे, जेणेकरून त्या दैनंदिन परिस्थितीला आत्मविश्वासाने, जागरूकतेने आणि स्वातंत्र्याने सामोरे जाऊ शकतील.
विकसित भारतासाठी मुलींचे सक्षमीकरण आवश्यक
या संपूर्ण कार्यक्रमाचे नेतृत्व 'आवाज-ए-खवातीन'च्या संयोजिका सुश्री शारिका मलिक यांनी केले. 'आवाज द व्हॉईस'शी विशेष संवाद साधताना सुश्री शारिका मलिक यांनी या कार्यक्रमाचे महत्त्व स्पष्ट केले. त्या म्हणाल्या, "जेव्हा आपण विकसित भारताची कल्पना करतो, तेव्हा आपल्याला हे समजून घ्यावे लागेल की देशाचे भविष्य हे आपण आपल्या मुलींसाठी आज तयार करत असलेल्या संधींशी अत्यंत खोलवर जोडलेले आहे. त्यांचे शिक्षण केवळ त्यांच्या वैयक्तिक भविष्यालाच आकार देणार नाही, तर देशाच्या सामाजिक आणि बौद्धिक प्रगतीतही मोठे योगदान देईल. शिक्षण केवळ पुस्तकी ज्ञानापुरते मर्यादित नसावे."
मुलींच्या सक्षमीकरणावर भर देताना त्या पुढे म्हणाल्या, "मुलींमध्ये आपले म्हणणे मांडण्याचा आत्मविश्वास, आपल्या हक्कांची समज आणि योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता विकसित होणे तितकेच आवश्यक आहे. जोपर्यंत प्रत्येक मुलगी सुरक्षित वाटत नाही आणि तिला तिची प्रतिभा निखरण्याची संधी मिळत नाही, तोपर्यंत विकसित राष्ट्राची कल्पना अपूर्ण आहे. 'निखार'च्या माध्यमातून आम्ही याच मजबूत पायाची उभारणी करण्याचा प्रयत्न करत आहोत."
व्यक्तिमत्त्व विकासातून वाढवला आत्मविश्वास
सुश्री शारिका मलिक यांच्या मार्गदर्शनाखाली झालेल्या व्यक्तिमत्त्व विकास सत्रात, विद्यार्थिनींना आपले विचार स्पष्टपणे आणि आत्मविश्वासाने मांडण्यास प्रोत्साहित करण्यात आले. गटचर्चा, संवाद आणि विविध उपक्रमांच्या माध्यमातून त्यांची भीती आणि संकोच दूर करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. सकारात्मक प्रतिमा (Self-image), शिस्त, संवाद कौशल्य आणि सन्मानजनक वर्तन यावरही सविस्तर चर्चा झाली. व्यक्तिमत्त्व विकास म्हणजे केवळ बाह्य दिखावा नसून, आपले विचार प्रभावीपणे व्यक्त करणे आणि इतरांशी संवाद साधून स्वतंत्रपणे निर्णय घेणे हा त्याचा महत्त्वपूर्ण भाग असल्याचे विद्यार्थिनींना समजावून सांगण्यात आले.
वैयक्तिक सुरक्षा आणि शारीरिक मर्यादांची जाणीव
या कार्यक्रमाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग म्हणजे वैयक्तिक सुरक्षितता आणि शारीरिक मर्यादांबद्दलचे विशेष सत्र, ज्याचे संचालन संस्थेच्या जनसंपर्क आणि संचार सहयोगी सुश्री खुशबू यांनी केले. त्यांनी अगदी सोप्या आणि मुलींच्या वयाला साजेशा भाषेत त्यांना सुरक्षित स्पर्श आणि असुरक्षित स्पर्श (Good Touch - Bad Touch) याबद्दल अत्यंत महत्त्वाची माहिती दिली. कोणत्या परिस्थितीत अस्वस्थ वाटल्यास आपली बाजू स्पष्टपणे मांडावी, स्वतःच्या मर्यादा ओळखाव्यात आणि गरज पडल्यास ठामपणे 'नाही' म्हणायला शिकावे, असे त्यांना शिकवण्यात आले. कोणत्याही असुरक्षित परिस्थितीत पालक, शिक्षक किंवा इतर विश्वासू मोठ्या व्यक्तींची मदत घेण्यास त्यांना प्रेरित करण्यात आले.
या सत्राचा उद्देश स्पष्ट करताना संस्थेच्या प्रतिनिधींनी 'आवाज द व्हॉईस'ला सांगितले की, "मुलांनी आपल्या सुरक्षेशी संबंधित कोणतीही गोष्ट शेअर करताना भीती किंवा अपराधीपणा बाळगू नये. त्यांच्या शरीराचा सन्मान होणे गरजेचे आहे आणि त्यांचा आवाजही तितकाच महत्त्वाचा आहे, हे त्यांना निडरपणे समजवून सांगणे हाच आमचा मुख्य उद्देश होता."
उपक्रमातून मनोरंजक पद्धतीने शिक्षण
विद्यार्थिनींचा सक्रिय सहभाग वाढवण्यासाठी आणि त्यांच्यासाठी एक मोकळे वातावरण तयार करण्यासाठी या कार्यक्रमात मनोरंजक उपक्रमही (Activities) घेण्यात आले. यामुळे विद्यार्थिनींना एकमेकांमध्ये मिसळण्याची, उत्साहाने सहभाग घेण्याची आणि सत्रात मोकळेपणाने बोलण्याची संधी मिळाली. हा संपूर्ण कार्यक्रम अत्यंत संवादात्मक ठेवण्यात आला होता, जिथे विद्यार्थिनींनी प्रश्नांची उत्तरे दिली आणि चर्चेत भाग घेऊन आपले विचार मांडले. यामुळे ही शिकण्याची प्रक्रिया अधिक रंजक आणि प्रभावी ठरली.
'निखार': मुलींच्या क्षमतांना पंख देणारी मोहीम
'निखार' (NIKHAAR) म्हणजे Nurture, Inspire, Know, Hone, Aspire, Achieve and Rise होय. महिला आणि मुलींच्या व्यक्तिमत्त्व विकासासाठी, जागरूकतेसाठी आणि कौशल्य वाढीसाठी संधी उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने 'आवाज-ए-खवातीन'ने हा उपक्रम सुरू केला आहे. एमसीडी शाळेत आयोजित केलेला हा कार्यक्रम या मोहिमेला लहान वयाच्या मुलींपर्यंत पोहोचवण्याच्या दिशेने टाकलेले एक मोठे पाऊल आहे.
मुलींचे सक्षमीकरण हे केवळ शिक्षणापुरते मर्यादित न राहता त्यांच्यात आत्मविश्वास, स्वाभिमान आणि सुरक्षिततेबद्दलची जाणीव निर्माण व्हावी, हाच यामागील मूळ उद्देश आहे. 'आवाज-ए-खवातीन' शैक्षणिक संस्था आणि समुदायांसोबत मिळून ज्ञान, जीवनकौशल्य आणि विकासाच्या संधी अधिकाधिक महिला व मुलींपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न करत आहे. जिथे मुली आणि महिला आपल्या क्षमता ओळखू शकतील आणि आत्मविश्वासाने आपले भविष्य घडवू शकतील, असे सुरक्षित व्यासपीठ तयार करणे हेच या संस्थेचे अंतिम ध्येय आहे.
