मलिक असगर हाशमी

हिंदी साहित्यातील एक अत्यंत मोठे नाव म्हणजे सय्यद असगर वजाहत. ते मूळचे उत्तर प्रदेशातील फतेहपूरचे रहिवासी आहेत. पण जेव्हा त्यांनी जवानीच्या उंबरठ्यावर पाऊल ठेवले, तेव्हा त्यांचे मन अलाहाबाद युनिव्हर्सिटीत जाऊन तिथे मित्रांसोबत रंगावे यासाठी आसूसले होते. परंतु त्यांच्या आईची कडक सूचना होती— "बाळा! शिक्षण होईल तर फक्त आणि फक्त अलीगड मुस्लिम युनिव्हर्सिटीतूनच (AMU)!" कारण अगदी स्पष्ट होते; त्यांच्या आजोळचे काही मातब्बर लोक तिथे प्रोफेसरच्या खुर्च्यांवर विराजमान होते. त्यामुळे अगदी नाईलाजाने वजाहत साहेबांचा बिछाना एएमयूच्या हॉस्टेलमध्ये हलवण्यात आला.

आता या नियतीचा खेळ बघा! हॉस्टेलमध्ये पाऊल ठेवताच असगर साहेबांची भेट मुझफ्फर अली यांच्याशी झाली. (हेच मुझफ्फर अली पुढे जाऊन 'उमराव जान'सारखे अजरामर चित्रपट बनवून जगप्रसिद्ध झाले). या दोघांचाही सायन्स म्हणजेच केमिस्ट्री विषयात प्रवेश तर झाला होता, पण खरे सांगायचे तर दोघांच्या आत्म्याचा 'केमिकल लोचा' काही वेगळाच होता. अभ्यास आणि लिहिणे-वाचणे सोडून जगातील सर्व फालतू आणि भन्नाट कामे करण्यात दोघांचे मन खूप उत्साहाने रमायचे! कला, साहित्य आणि भटकंती—बस हाच या दोन मित्रांचा खरा आणि मुख्य सिलॅबस होता.

बीडीचा बंडल आणि गार्ड साहेबांची दया!

रात्रंदिवस भटकंती करणाऱ्या या दोन्ही 'मजनू' मित्रांसाठी सर्वात मोठी आफत असायची— हॉस्टेलचा मुख्य गेट आणि तिथे बसलेला एक भयानक गार्ड! उशिरा येणाऱ्या प्रत्येक पाखराचे नाव तिथल्या रजिस्टरमध्ये नोंदवले जायचे, ज्यानंतर युनिव्हर्सिटीचे 'प्रोक्टर साहेब' अशी काही कडक चौकशी करायचे की नानी आठवावी.

परंतु आपले दोन्ही उस्तादही काही साधेसुधे खेळाडू नव्हते! त्यांनी गार्डची सर्वात कमकुवत नस पकडली होती— ती म्हणजे बीडीचा बंडल!

उशिरा रात्री जेव्हा दोघे फिरून हॉस्टेलमध्ये परतत, तेव्हा त्यांच्या खिशात बीडीचा एक नवीन बंडल तयार असायचा. ही लाच हातात पोहोचताच गार्ड साहेबांचे कठोर हृदय मेणासारखे वितळायचे. ते डोळा मारत बीडी खिशात सरकवायचे आणि एका खोट्या रागीट नजरेने ताकीद द्यायचे— "बघ भावा! आज सोडून देतोय, उद्यापासून वेळेवर येत जा!"

दोघे मित्रही मोठ्या भाबडेपणाने छाती ठोकून खोटे आश्वासन द्यायचे— "हो-हो काका, अगदी नक्की!"... आणि दुसऱ्या दिवशी पुन्हा तीच बीडी, तीच लाच आणि तीच जुनी वेळ!

'मौलाना घोडी' आणि पानाचा चक्कर

एएमयूमध्ये या दोघांचा एक विषय होता 'शिया थिऑलॉजी'. हा विषय शिकवणाऱ्या मौलाना साहेबांचे मूळ नाव कदाचित इतिहासाच्या पानांत हरवले होते, कारण संपूर्ण युनिव्हर्सिटी त्यांना 'मौलाना घोडी' याच नावाने ओळखायची.

मौलाना साहेबांना पानाचा जबरदस्त शौक होता आणि ते नेहमी आपली चांदीची डबी सोबत ठेवायचे. आपल्या वजाहत साहेबांकडे क्लासमधून पसार होण्याचा सर्वात शानदार बहाणा हाच असायचा. जसे मौलाना साहेबांचे पान संपत यायचे, असगर साहेब अत्यंत आज्ञाकारी विद्यार्थी बनून उभे राहायचे— "मौलाना साहेब, पान घेऊन येऊ का?" आणि बस! पान आणण्याच्या बहाण्याने जे क्लासमधून चंपट व्हायचे, ते थेट दुसऱ्या दिवशीच दर्शन द्यायचे!

प्रॅक्टिकलची शिफारस अन् 'अर्ध्या किमतीत पुस्तके'!

आता आला परीक्षेचा काळ! केमिस्ट्रीच्या प्रॅक्टिकलमध्ये पास होण्याची कोणतीही उम्मीद लांब-लांबपर्यंत दिसत नव्हती. मग दोघांनी विचार केला— जरा काहीतरी जुगाड करावा का?

दोघेही हिंदीच्या एका साध्या-सरळ शिक्षकाला सोबत घेऊन केमिस्ट्रीच्या प्रोफेसर साहेबांकडे पोहोचले आणि मोठ्या प्रेमाने आपली शिफारस लावली. केमिस्ट्रीच्या प्रोफेसर साहेबांनी चष्मा नाकावर सरकवला, दोघांना वरपासून खालपर्यंत घुरले आणि तोंड वाकडे करत बोले— "अरे बाबा! हे दोघे कोण आहेत? मी तर आजपर्यंत यांना माझ्या क्लासमध्ये दाखवलेसुद्धा नाही!"

हे उत्तर ऐकताच शिफारसीच्या सर्व फुग्यातील हवा निघून गेली. दोघेही नाराज होऊन बाहेर पडले. आता नापास होणे तर अगदी निश्चित दिसत होते! अशा वेळी दुःखाचा शोक साजरा करण्याऐवजी दोघांनी जे केले, ते फक्त आणि फक्त तेच करू शकत होते!

त्यांनी त्वरित आपली केमिस्ट्रीची सर्व नवीकोरी पुस्तके अर्ध्या किमतीत रद्दीवाल्याला विकली. जे पैसे मिळाले, त्यातून थेट 'पेकर हॉटेल' गाठले, तिथे मनसोक्त मुर्ग-मुसल्लम मारला, सिनेमा हॉलमध्ये जाऊन मस्त चित्रपट पाहिला आणि पुढची ट्रेन पकडून आपापल्या घरी पसार झाले. जिथे पोहोचल्यावर अर्थातच दोघांना घरातील मंडळींकडून भरपूर ओरड्याचा स्वाद चाखावा लागला!