अमीर सुहैल वानी

आग्नेय आशियातल्या आधुनिक मुस्लिम विचारांच्या बौद्धिक इतिहासात कासिम अहमद यांचं वेगळं पण तरीही वादग्रस्त स्थान आहे. ते एक मलेशियन लेखक, कवी, तत्त्वज्ञ, शिक्षणतज्ज्ञ आणि राजकीय कार्यकर्ते होते. साहित्य आणि राजकीय विचारांमधून ते हळूहळू इस्लाम, ईश्वरी प्रकटीकरण, धार्मिक अधिकार आणि कुराणच्या अर्थाविषयीच्या प्रश्नांकडे वळले. त्यांचा जन्म १९३० मध्ये केदाह इथे झाला आणि त्यांचं शिक्षण मलाया विद्यापीठात पूर्ण झालं. सुरुवातीला एक साहित्यिक आणि राजकीय विचारवंत म्हणून त्यांची ओळख निर्माण झाली होती. नंतर इस्लामवरच्या त्यांच्या लेखनाने त्यांना मलेशियाच्या धार्मिक व्यवस्थेविरुद्धच्या वादात ओढलं. १० ऑक्टोबर २०१७ रोजी केदाह इथल्या कुलिंगमध्ये त्यांचं दुःखद निधन झालं. त्यांच्या बौद्धिक कारकिर्दीला एका विशिष्ट विषयात बांधता येत नाही. साहित्य, राजकारण, समाजवाद, तत्त्वज्ञान, कुराणचा अर्थ आणि धार्मिक अधिकारांवरची सडेतोड टीका या सर्व गोष्टी त्यांच्या बौद्धिक प्रवासाचा महत्त्वाचा भाग होत्या.

कासिम यांचं महत्त्व त्यांनी प्रस्थापित धार्मिक मतांवर प्रश्न उपस्थित केला म्हणून नाहीय. इस्लामिक बौद्धिक इतिहासात ही गोष्ट अनेकदा घडलेली आहे. खरं म्हणजे कासिम यांनी विचारलेल्या प्रश्नाच्या जहाल स्वरूपातच त्यांचं महत्त्व दडलेलं आहे. कुराणला धार्मिक आकलनाचा सर्वोच्च आणि पुरेसा निकष मानल्यावर नेमकं काय घडेल? तसंच पारंपारिक धार्मिक अधिकारांची पद्धतशीर आणि गंभीर तपासणी केल्यावर नेमकं काय होईल? हा महत्त्वाचा प्रश्न त्यांनी उपस्थित केला. या प्रश्नाने त्यांना 'कुराणवादी प्रवृत्ती' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या वर्गात नेऊन ठेवलं. इस्लामचा बौद्धिक वारसा केवळ नाकारण्याऐवजी आपला हा प्रकल्प "कुराणकडे परत जाण्याचा मार्ग" असल्याचं कासिम यांनी स्पष्टपणे मांडलं. 'हदिथ: अ रिव्हॅल्युएशन' या नावाने १९८० च्या दशकात प्रकाशित झालेलं त्यांचं पुस्तक प्रसिद्ध झालं. या पुस्तकाद्वारेच त्यांचे हे नवीन विचार मलेशियातल्या सार्वजनिक चर्चेत वेगाने पोहोचले. मलेशियातल्या कुराण-केंद्रित किंवा हदीस-विरोधी चळवळीशी जोडलेल्या प्रमुख व्यक्तींपैकी ते एक आहेत, असं त्यांच्या विचारांच्या शैक्षणिक अभ्यासातून समोर येतं.

कासिम अहमद यांच्या धार्मिक विचारांचं स्वरूप समजून घ्यायला त्यांची बौद्धिक पार्श्वभूमी समजून घेणं गरजेचं आहे. त्यांनी पारंपारिक मदरसा व्यवस्थेत कुराणचा अभ्यास मर्यादित ठेवला नाही. एका आधुनिक लेखकाच्या आणि सामाजिक समीक्षकाच्या बौद्धिक सवयींनुसार त्यांनी इस्लामचा स्वतःहून उत्तम अभ्यास केला. समाजवाद, राजकारण आणि साहित्याशी असलेल्या त्यांच्या जुन्या लाग्याबांध्यांमुळे त्यांना प्रस्थापित संस्थांवर प्रश्नचिन्ह निर्माण करण्याची सवय आधीच लागलेली होती. पारंपारिक गृहितकांची सविस्तर तपासणी करण्याचीही त्यांना सवय होती. त्यांनी मलेशियाच्या 'देवान बहासा दान पुस्ताका'मध्ये काम केलं, मलेशियात शिक्षक म्हणून काम केलं,लंडनमध्ये व्याख्यानं दिली.

कासिम यांच्या राजकीय कारवायांमुळे त्यांचा मलेशिया राज्यासोबत संघर्ष निर्माण झाला. राजकीय सक्रियतेच्या काळात त्यांना कोणत्याही खटल्याविना चुकीच्या पद्धतीने स्थानबद्ध करण्यात आलं होतं. नंतरच्या काळात त्यांनी आपलं लक्ष धार्मिक संस्थांकडे वळवलं. त्यावेळी त्यांची बौद्धिक शैली सत्ता, सामाजिक संरचना आणि पारंपारिक संस्था व समकालीन मानवी गरजा यांच्यातल्या संबंधांबद्दलच्या चिंतेने आधीच तयार झालेली होती.

मुस्लिमांनी थेट कुराणकडे परतलं पाहिजे, हा कासिम यांच्या धार्मिक विचारांचा मुख्य सिद्धांत होता. कुराण हाच इस्लामिक श्रद्धा आणि आचरणाचा मुख्य निकष बनवला पाहिजे, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता. 'द रिटर्न टू द कुरआन' या त्यांच्या पुस्तकाने ही भूमिका मांडली. आंतरराष्ट्रीय इस्लामिक विद्यापीठ मलेशियाच्या कुराण आणि सुन्नाह अभ्यास भागाने एक शैक्षणिक अभ्यास प्रकाशित केलाय. या अभ्यासानुसार त्यांचा हा प्रकल्प कुराणच्या पुरेसं,परिपूर्ण असण्याचा पुरस्कार करतो. मलेशियातल्या कुराणवादी भूमिकेचा सुरुवातीचा समर्थक म्हणून हा अभ्यास त्यांची ओळख करून देतो. या अभ्यासानुसार कासिम यांनी प्रमाणित हदीस संग्रहांना पारंपरिकदृष्ट्या दिला जाणारा धार्मिक अधिकार पूर्णपणे नाकारला. हदीस अहवालांना कुराणच्या बरोबरीने स्वतंत्र अधिकार असतो, या कल्पनेवर त्यांनी प्रश्न उपस्थित केला.

याच मुद्द्यावरून कासिम अहमद मुख्य प्रवाहातल्या सुन्नी इस्लामिक विचारवंतांपासून नाट्यमयरित्या दूर गेले. पारंपारिक सुन्नी न्यायशास्त्र सामान्यतः कुराण आणि सुन्नाह यांना इस्लामिक धार्मिक आकलनाचा अविभाज्य पाया मानतात. प्रमाणित प्रेषितांचे अहवाल कुराणातल्या आज्ञा स्पष्ट करण्यात आणि लागू करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. कासिम यांनी याच चौकटीला आव्हान दिलं. कुराणला ईश्वरी प्रकटीकरण म्हणून अद्वितीय दर्जा प्राप्त आहे. नंतरच्या काळात गोळा केलेल्या अहवालांच्या अधिकाराखाली त्याला अजिबात ठेवलं जाऊ नये, असा त्यांचा युक्तिवाद होता. हदीस साहित्याचा ऐतिहासिक विकास आणि त्याचं एका अधिकृत स्रोतामध्ये झालेलं रूपांतर याची गंभीरपणे पुनर्तपासणी करणं गरजेचं आहे, असं त्यांनी स्वतःच्या विश्लेषणात मांडलं. हदीसच्या अधिकाराच्या विकासाशी संबंधित पारंपारिक ऐतिहासिक कथेलाही त्यांनी आव्हान दिलं. नंतरच्या काळात हदीसच्या संस्थात्मक उभारणीत राजकीय आणि सांप्रदायिक परिस्थितीचा वाटा होता, असा त्यांचा युक्तिवाद होता. सुन्नाहचा अधिकार आणि ऐतिहासिक विकासाचा तगडा बचाव करणाऱ्या अनेक मुस्लिम विद्वानांनी आणि शैक्षणिक अभ्यासांनी त्यांच्या या सर्व दाव्यांवर तीव्र शब्दांत आक्षेप घेतलाय.

अभिजात इस्लामिक अभ्यासात आढळणाऱ्या हदीसच्या मर्यादित टीकेच्या प्रकल्पाशी त्यांच्या टीकेची अजिबात गल्लत करू नये. प्रसारण साखळी, ट्रान्समीटर, मजकूर सामग्री, कालक्रम आणि प्रमाणीकरणाच्या सविस्तर तपासणीसह अनेक मुस्लिम विद्वानांनी स्वतः प्रगत पद्धती विकसित केल्या होत्या. कासिम यांचा हा प्रकल्प अधिक मूलभूत होता. हदीस संग्रहांना खरोखरच मुस्लिमांवर स्वतंत्र आणि प्रमाणिक अधिकार असावा का? असा थेट प्रश्न त्यांनी विचारला. हा फरक समजून घेणं खरोखरच गरजेचं आहे. एखादी विशिष्ट हदीस अस्सल आहे वा नाही, एवढा साधा आणि छोटा प्रश्न ते अजिबात विचारत नव्हते. ते धार्मिक अधिकाराची एक श्रेणी म्हणून हदीसच्या ज्ञानमीमांसा आणि कायदेशीर स्थितीवर प्रश्नचिन्ह निर्माण करत होते. वैयक्तिक कथांवरच्या सामान्य मतभेदांपेक्षा त्यांच्या या स्पष्ट लेखनाने अधिक व्यापक वाद निर्माण केला.

कासिम यांचा कुराणसंबंधी दृष्टिकोन हा त्यांच्या कार्याचा कदाचित अधिक बौद्धिक आणि विधायक पैलू आहे. "कुराण उत्तमरीत्या समजून घेण्याची एक वैज्ञानिक पद्धत" या चर्चेत त्यांनी अर्थ लावण्यासाठी अनेक तत्त्वांचा पद्धतशीर संच सुचवलाय. त्यांच्या या दृष्टिकोनाला अनेकदा "अष्ट-बिंदू धोरण" असं म्हटलं जातं. पण संपूर्ण सूत्रीकरणात प्रत्यक्षात नऊ महत्त्वाची तत्त्वं आहेत, ही विशेष गोष्ट आहे. त्यांनी स्वतःच्या इंग्रजी सादरीकरणात हे स्पष्ट केलंय. हे साहित्य 'हदीस: अ रिव्हॅल्युएशन' या त्यांच्या अनुवादाला एक जोडपत्र म्हणून समाविष्ट करण्यात आलं होतं. हे साहित्य मूळतः 'हदीस - जवापन केपाडा पेंगक्रिटिक' मधला एक प्रकरण म्हणून सर्वांसमोर आलं होतं.

स्पष्ट आणि संदिग्ध किंवा रूपकात्मक श्लोकांमधला फरक, हे त्यांचं पहिलं तत्त्व आहे. कुराणातल्या मुहकम आणि मुतशाबिह या फरकाशी ते व्यापकपणे जुळतं. अर्थ सांगणाऱ्या लोकांनी कुराणातल्या प्रत्येक विधानाकडे अगदी एकाच पद्धतीने अजिबात पाहू नये, असा कासिम यांचा युक्तिवाद आहे. काही श्लोक आपला अर्थ थेट आणि स्पष्टपणे सांगतात. त्याच वेळी इतर अनेक श्लोक रूपकात्मक, प्रतीकात्मक किंवा गुंतागुंतीची भाषा वापरतात. हा फरक लक्षणीय आहे. अनेक आलंकारिक अभिव्यक्तींना थेट शब्दशः अर्थ म्हणून घेतलं जातं, तेव्हा भयानक तात्विक वाद निर्माण होतात. त्यामुळे त्यांचं हे पहिलं तत्त्व आंधळेपणाने लावलेल्या शब्दशः अर्थाऐवजी अर्थपूर्ण भेदभावाची गरज प्रस्थापित करतं. मुहम आणि मुतशाबीह यातील फरक ओळखणं, हे त्यांच्या नऊ तत्त्वांपैकी पहिलं तत्त्व आहे, याला त्यांच्या पद्धतीचं शैक्षणिक विश्लेषण दुजोरा देतं.

कुराणचा अंतर्गत सुसंवाद हे त्यांचं दुसरं महत्त्वाचं तत्त्व आहे. कुराणला एक सुसंगत आणि संपूर्ण गोष्ट म्हणून समजून घेतलं पाहिजे, असं कासिम ठामपणे सांगतात. वरवर विरोधाभासी वाटणाऱ्या परिच्छेदांना थेट खरा विरोधाभास मानण्याऐवजी त्यांची काळजीपूर्वक तपासणी केली पाहिजे. कुराणातल्या ४:८२ मधला मजकूर आणि त्याच्या सुसंगततेवर सखोल विचारकरण्याच्या आवाहनाशी हा दृष्टिकोन घट्ट जोडलेला आहे. इस्लामिक अर्थामध्ये या तत्त्वाला मोठी परंपरा लाभलेली आहे. अनेक मुस्लिम भाष्यकारांनी भाषा, संदर्भ, कालक्रम, विशिष्टता, समानता आणि इतर अनेक तत्त्वांवर लक्ष केंद्रित करून कठीण वाटणाऱ्या परिच्छेदांमध्ये ताळमेळ बसवण्याचा पारंपारिकपणे प्रयत्न नेहमीच केलाय. कासिम यांच्या बाबतीत एक वेगळी गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते. कुराणचा अर्थ लावण्याच्या दृष्टीने कुराणातील अंतर्गत सुसंगततेला त्यांनी पाया मानलं आहे.

त्यांचं तिसरं तत्त्व कुराणचा अर्थ लावण्याच्या प्रक्रियेत तर्क आणि ज्ञानाचा अंतर्भाव करतं. कुराणची अचूक समज कोणत्याही योग्य तर्काला किंवा प्रस्थापित ज्ञानाला अजिबात छेद देणारी नसावी, असा कासिम यांचा युक्तिवाद आहे. त्यांच्या आधुनिक विचारसरणीचं हे एक प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. ते पवित्र प्रकटीकरण आणि तर्काला एकमेकांचे नैसर्गिक विरोधक अजिबात मानत नाहीत. प्रामाणिक ईश्वरी प्रकटीकरण आणि तर्क शेवटी एकाच सत्याचा भाग आहेत, असं ते स्पष्टपणे गृहीत धरतात. त्यांचा हा दृष्टिकोन कुराणचा अर्थ लावण्याच्या कामात बौद्धिक छाननी, तर्कशुद्ध विचार आणि समकालीन ज्ञानाला महत्त्वाची जागा देतो. आधुनिकतेच्या बौद्धिक आव्हानांना योग्य प्रतिसाद देण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या अनेक आधुनिक इस्लामिक विचारवंतांच्या प्रवाहाशी हा घटक कासिम यांना मजबूतपणे जोडतो. त्यांनी तर्क आणि 'इजातिहाद'ची भूमिका पुन्हा नव्याने प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न केलाय.

त्यांचं चौथं तत्त्व हे त्यांच्या कुराण-केंद्रित हर्मेन्युटिक्सचं सर्वात मोठं वैशिष्ट्य आहे. कुराणला स्वतःचं स्पष्टीकरण देण्याची पूर्ण मोकळीक दिली पाहिजे, हे त्यांचं चौथं तत्त्व आहे. एका वेगळ्या आणि बाह्य तात्विक प्रणालीपासून सुरुवात करण्याऐवजी आणि श्लोकांना त्या चौकटीत जबरदस्तीने बसवण्याऐवजी योग्य मार्गाचा अवलंब केला पाहिजे. कुराणचा अर्थ सांगणाऱ्या व्यक्तीने कुराणमध्ये संबंधित परिच्छेद, संकल्पना आणि भाषिक नमुने यांचा सविस्तर शोध घ्यायला हवा. एखाद्या विशिष्ट संकल्पनेशी संबंधित असलेल्या श्लोकाचा अर्थ कुराणच्या त्या संकल्पनेच्या अधिक व्यापक उपचारांच्या प्रकाशात लावला गेला पाहिजे. या दृष्टिकोनाला अनेकदा 'तफसीर अल-कुरआन बिल्-कुरआन' असं म्हटलं जातं. कासिम यांनी या तत्त्वाचा मोठ्या प्रकल्पांतर्गत योग्य वापर केलाय. हा प्रकल्प पारंपरिक अर्थ लावणाऱ्या अधिकारांवर थेट प्रश्नचिन्ह निर्माण करतो. परंतु हे तत्त्व अभिजात इस्लामिक अभ्यासासाठी अजिबात नवीन नाहीये. या तत्त्वाच्या पद्धतशीर प्राधान्यावरील कासिम यांचा आग्रह त्यांना इतरांपेक्षा वेगळे बनवतो.

पाचवं तत्त्व अर्थ सांगणाऱ्या व्यक्तीच्या मुख्य हेतूशी जोडलेलं आहे. कासिम यांच्या ठाम मते अर्थ सांगण्याचं हे काम त्या व्यक्तीच्या नैतिक स्वभाव आणि प्रवृत्तीपासून पूर्णपणे वेगळं करता येत नाही. कुराणचा अर्थ विकृत करण्याच्या पूर्व निर्धारित इच्छेने कुराणकडे पाहणारी कोणतीही व्यक्ती आपण वस्तुनिष्ठ अर्थ लावत असल्याचा दावा अजिबात करू शकत नाही. त्यामुळे अर्थ सांगणाऱ्या व्यक्तीला बौद्धिक प्रामाणिकपणाची आणि चांगल्या हेतूची गरज असते. ही गोष्ट हर्मेन्युटिक्समध्ये एक नैतिक परिमाण आणते. ईश्वरी प्रकटीकरण समजून घेणं हा केवळ एक तांत्रिक आणि भाषिक सराव अजिबात नाहीये. तो एक नैतिक आणि आध्यात्मिक उपक्रम आहे. एखाद्या व्यक्तीकडे ज्ञान नक्कीच असू शकतं. पण त्याचा बौद्धिक हेतू एखाद्या पूर्वग्रहाने, वाईट सांप्रदायिक निष्ठेने किंवा एखाद्या आधीच ठरवलेल्या निष्कर्षाचा बचाव करण्याच्या इच्छेने प्रेरित असल्यास तो व्यक्ती मजकुराचा विपर्यास नक्कीच करू शकतो.

सहावं तत्त्व म्हणजे सामयिक संदर्भाकडे बारकाईने लक्ष देणं. कुराणातला एखादा श्लोक सुरू असलेल्या चर्चेच्या विषयातून पूर्णपणे वेगळा करून त्याचा वेगळा अर्थ अजिबात लावला जाऊ नये. तो श्लोक ज्या युक्तिवादात, थीममध्ये किंवा मुख्य विषयात येतो, त्या संदर्भातच त्याचा खरा अर्थ समजून घेतला पाहिजे. ही गोष्ट लक्षणीय आहे. कुराण अनेकदा कथा, कायदे, नैतिक उपदेश, धर्मशास्त्र आणि ऐतिहासिक प्रतिबिंब यांच्यात फिरत राहतं. आजूबाजूच्या परिच्छेदाचं बारकाईने परीक्षण केल्यावर मिळणाऱ्या खऱ्या अर्थापेक्षा एका पूर्णपणे वेगळ्या काढलेल्या अवतरणाचा अर्थ खूप वेगळा वाटू शकतो. कासिम यांचा सामयिक संदर्भावरील हा भर कुराणच्या समग्र वाचनाची अपेक्षा व्यक्त करतो.

सातवं तत्त्व ऐतिहासिक संदर्भाशी घट्ट जोडलेलं आहे. कुराणातलं एखादं विधान एखाद्या विशिष्ट ऐतिहासिक परिस्थितीला संबोधित करतं. अशा वेळी त्या श्लोकाचं व्यापक महत्त्व ठरवण्यापूर्वी अर्थ लावणाऱ्या व्यक्तीने ती परिस्थिती बारकाईने समजून घेतली पाहिजे, असा कासिम यांचा युक्तिवाद आहे. ही गोष्ट गरजेची आहे. ईश्वरी प्रकटीकरण याच इतिहासात उदयास आलं. कुराणने प्रत्यक्ष समुदायांना, संघर्षांना, सामाजिक प्रथांना आणि नैतिक परिस्थितीला उत्तमरीत्या संबोधित केलं. त्यामुळे त्या परिस्थितीला योग्य प्रकारे समजून घेतल्यास अनेक विशिष्ट श्लोकांचा खरा अर्थ आणि त्यांचा मुख्य उद्देश उजळून निघतो. हे तत्त्व कासिम यांना आधुनिक कुराणच्या अर्थातल्या प्रासंगिक दृष्टिकोनाच्या जवळ घेऊन येतं. तरीही त्यांचे निष्कर्ष इतर अनेक आधुनिक विचारवंतांच्या निष्कर्षांपेक्षा वेगळे आहेत.

आठवं तत्त्व प्रत्यक्ष अंमलबजावणीतली सुलभता आणि व्यावहारिकतेशी जोडलेलं आहे. कुराणाच्या शिकवणीचा अर्थ व्यावहारिक उद्देश लक्षात घेऊन लावला पाहिजे. त्यात कोणताही अनावश्यक अडथळा अजिबात टाळला गेला पाहिजे, असा कासिम यांचा युक्तिवाद आहे. धर्म हे एक असह्य ओझं बनावं, अशी देवाची अजिबात इच्छा नाहीये, असं कुराणातले अनेक परिच्छेद स्पष्टपणे सांगतात. हे तत्त्व त्याच परिच्छेदांशी जोडलेलं आहे. कासिम यांच्या चौकटीनुसार कुराणचा अर्थ लावणे हा केवळ असा गुंतागुंतीचा बौद्धिक सराव अजिबात बनू नये, ज्यातून अव्यवहार्य नियम तयार होतील. हे कठीण नियम पवित्र प्रकटीकरणाच्या नैतिक उद्देशांना पूर्णपणे पराभूत करतात. इस्लामने केवळ पारंपारिक सिद्धांतांचा जुना संग्रह बनण्याऐवजी एक जिवंत, नैतिक आणि सामाजिक व्यवस्था म्हणून काम करावं. व्यावहारिकतेवरील त्यांच्या या भरातून त्यांची ही व्यापक चिंता दिसून येते.

नववं तत्त्व अनेकदा सोयीस्करपणे वगळलं जातं. कासिम यांच्या कार्यपद्धतीचा 'अष्ट-बिंदू दृष्टिकोन' म्हणून संक्षिप्त सारांश दिला जातो, तेव्हा हे तत्त्व अनेकदा वगळलं जातं. पद्धत आणि तत्त्व यातील फरक, हेच ते नवं तत्त्व आहे. मूलभूत तत्त्व आणि ते तत्त्व ऐतिहासिकदृष्ट्या व्यक्त करण्याची विशिष्ट पद्धत यांच्यातला फरक सर्वांनी नक्कीच समजून घेतला पाहिजे, असा कासिम यांचा युक्तिवाद आहे. कार्यपद्धतीपेक्षा मूळ तत्त्वाला नेहमी प्राधान्य मिळालं पाहिजे. त्यांच्या दृष्टिकोनातला हा संभाव्य आणि तात्विकदृष्ट्या सर्वात मनोरंजक घटक आहे. अपरिवर्तनीय आणि धार्मिक मूल्यांच्या ऐतिहासिकदृष्ट्या कट्टर संस्थात्मक स्वरूपांशी असलेल्या संबंधांबद्दल हा एक व्यापक प्रश्न निर्माण करतो. कोणत्याही एका धार्मिक परंपरेमध्ये कायमस्वरूपी आणि नैतिक उद्देश नक्कीच असू शकतात. त्याच वेळी हे उद्देश प्रत्यक्ष लागू करण्याचं सामाजिक आणि कायदेशीर स्वरूप सभोवतालच्या परिस्थितीनुसार सहजपणे बदलू शकतं. कासिम यांच्या कार्यपद्धतीच्या प्रकाशित शैक्षणिक विश्लेषणात हेच नववं तत्त्व म्हणून सूचीबद्ध केलंय.

या सर्व तत्त्वांचा एकत्रित विचार केल्यास एक गोष्ट समोर येते. कासिम अहमद यांची ही कुराण पद्धत म्हणजे केवळ कुराण वरवर वाचण्याचं आवाहन नव्हतं. अंतर्गत सुसंगतता, तर्कशुद्धता, प्रासंगिक अर्थ, ऐतिहासिक जाणीव, नैतिक हेतू आणि व्यावहारिक उपयुक्तता यावर आधारित एक संरचित पद्धत स्थापित करण्याचा त्यांनी प्रामाणिक प्रयत्न केला. या बाबतीत त्यांचं काम पवित्र प्रकटीकरण, तर्क आणि ऐतिहासिक अनुभवांमधले संबंध पुन्हा नव्याने प्रस्थापित करण्याच्या व्यापक आणि आधुनिक मुस्लिम प्रयत्नांचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. मोहम्मद अब्दुह, रशीद रिदा, फजलुर रहमान आणि मोहम्मद इक्बाल यांसारख्या महान विचारवंतांच्या कामाशी त्यांच्या कार्यपद्धतीची अनेक फरकांसह उत्तम तुलना नक्कीच केली जाऊ शकते. या सर्व महान विचारवंतांनी एका कठीण प्रश्नाशी वेगळ्या पद्धतीने दोन हात केले. मुस्लिमांनी कुराणला केवळ एका जुन्या आणि प्राचीन दस्तऐवजात जखडून ठेऊ नये. ऐतिहासिक वास्तवापासून पूर्णपणे अलिप्त असलेल्या एका साध्या मजकुरातही कोंडून घालू नये. त्याऐवजी गतिशील पद्धतीने त्यांनी कुराणशी कसं जुळवून घ्यावं, हा तो महत्त्वाचा प्रश्न होता.

याच वेळी कासिम यांच्या कार्यपद्धतीवर तीव्र टीकाही झालीय. त्यांनी हदीसचा प्रमाणिक अधिकार पूर्णपणे नाकारल्याने गंभीर अडचणी निर्माण होतात, असा अनेक मुस्लिम विद्वानांचा युक्तिवाद आहे. कुराण स्वतःच इस्लामिक धार्मिक प्रथेच्या अनेक घटकांसाठी सविस्तर सूचना अजिबात देत नाही. कुराणातल्या आज्ञा प्रत्यक्षात कशा अंमलात आणल्या जाव्यात, हे केवळ प्रेषित सुन्नाह स्पष्टपणे दर्शवते, असा त्यांचा पारंपारिक युक्तिवाद आहे. प्रार्थना, पवित्र उपवास, हज, जकात आणि इस्लामिक कायद्याचे व विधींचे इतर अनेक पैलू प्रेषितांच्या प्रत्यक्ष जगलेल्या सुन्नाहमधून आणि सुरुवातीच्या मुस्लिम समुदायाकडून प्रसारित केले गेले. याच दृष्टिकोनातून कुराणला प्रेषितांच्या परंपरेपासून पूर्णपणे वेगळं केल्यास इस्लामची एक वेगळी आणि चुकीची आवृत्ती तयार होण्याचा भयानक धोका निर्माण होतो. यात सर्व धार्मिक प्रथा केवळ वैयक्तिक पुनर्बांधणीवर पूर्णपणे अवलंबून राहतील. कासिम यांच्या अनेक शैक्षणिक समीक्षकांनी एक युक्तिवाद केलाय. सुन्नाहच्या ऐतिहासिक आणि अर्थाच्या भूमिकेचा त्यांचा हा दृष्टिकोन अजिबात पुरेसा आणि योग्य विचार करत नाही, असं ते मानतात.

त्यांच्यावर झालेली एक टीका त्यांच्या भाषेच्या आणि अभिजात शिष्यवृत्तीच्या वापराशी जोडलेली आहे. कासिम अहमद यांच्या कुराणच्या अर्थातल्या चुकांची विशेषतः तपासणी करणारा एक सविस्तर अभ्यास समोर आलाय. त्यांचं वाचन अनेकदा अरबी भाषेच्या मर्यादित ज्ञानातून निर्माण झालंय. प्रस्थापित तत्त्वांकडे त्यांनी दिलेलं अपुरं लक्ष आणि पूर्वीच्या अनेक महान विद्वानांशी योग्य रीतीने न जोडलं जाणं. या सर्व गोष्टी त्यांच्या वाचनाच्या त्रुटी मानल्या गेल्यात, असं हा अभ्यास सांगतो. ही टीका एक पूर्णपणे निर्विवाद आणि सत्य गोष्ट मानण्याऐवजी केवळ एक अभ्यासपूर्ण मूल्यांकन म्हणूनच समजून घेतली पाहिजे. पारंपारिक व्याख्यांवर खूप जास्त अवलंबून राहिल्याने पवित्र प्रकटीकरणासोबत नवीन आणि मजबूत संबंध प्रस्थापित होण्याला अडथळा निर्माण होतो. असा सडेतोड बचाव कासिम यांचे समर्थक नक्कीच करू शकतात. असं असूनही ही टीका त्यांच्या कामाच्या सभोवतालचा वाद उत्तमरीत्या स्पष्ट करते. अरबी भाषाशास्त्र, तफसीर, न्यायशास्त्र आणि हदीस अभ्यासाची संपूर्ण बौद्धिक परंपरा लक्षणीयरीत्या पूर्णपणे बायपास करून एखादा आधुनिक अर्थ सांगणारा व्यक्ती कुराणच्या अर्थाची जबाबदारीने नवीन पुनर्बांधणी करू शकतो का? हा तो महत्त्वाचा वाद आहे.

कासिम अहमद यांच्या सभोवतालचा हा वाद केवळ शैक्षणिक स्वरूपाचा अजिबात नव्हता. त्यांचे विचार इतके प्रभावशाली आणि वादग्रस्त बनले होते की मलेशियाच्या धार्मिक अधिकाऱ्यांनी त्यांच्यावर अधिकृत कारवाई केली. 'हदीस: सातू पेनिलियान सेमुला' या त्यांच्या पुस्तकावर १९८० च्या दशकात मलेशियामध्ये बंदी घालण्यात आली. तसंच त्यांच्या नंतरच्या सर्व सार्वजनिक व्याख्यानांनाही विरोध होत राहिला. मलेशियाच्या अनेक राज्यांनी त्यांच्याशी जोडलेल्या हदीस-विरोधी भूमिकेवर अनेक महत्त्वाचे आणि धार्मिक निर्णय दिले. शैक्षणिक साहित्यात याची नोंद आहे. धार्मिक अधिकाऱ्यांसोबतचा त्यांचा हा संघर्ष अनेक दशकांनंतरही सतत सुरू राहिला. २०१३ मध्ये त्यांच्या धार्मिक विधानांसंबंधीच्या आरोपांच्या संदर्भात त्यांना जावी अंमलबजावणी अधिकाऱ्यांनी धडकपणे अटक केली होती. ही अटक पूर्णपणे बेकायदेशीर होती, असा निर्णय नंतर एका मलेशियन न्यायालयाने दिला.

कासिम अहमद यांची केवळ एक साधी "हदीस-विरोधी" व्यक्ती एवढीच ओळख बनवणं म्हणजे त्यांच्या लेखनामागील व्यापक बौद्धिक प्रकल्पाला पूर्णपणे अंधारात ढकलण्यासारखं होईल. त्यांची खोल चिंता धार्मिक अधिकाराच्या प्रश्नाशी जोडलेली होती. इस्लामचा खरा अर्थ नेमका काय आहे, हे ठरवण्याचा अधिकार कोणाला आहे? धार्मिक ज्ञान हे अनेक शतकांपूर्वीच्या जुन्या व्याख्यांमध्ये कायमस्वरूपी पूर्णपणे निश्चित झालेलं आहे का? तसंच मुस्लिम थेट पवित्र प्रकटीकरणाकडे परत जाऊ शकतात का आणि इतिहास व सतत बदलणाऱ्या परिस्थितीच्या प्रकाशात त्या तत्त्वांचा पुन्हा नव्याने अर्थ लावू शकतात का? पवित्र ईश्वरी प्रकटीकरण आणि मानवी व्याख्या यांच्यातला संबंध नेमका काय आहे? मुस्लिमांनी शाश्वत तत्त्वांना ऐतिहासिक स्वरूपांपासून कसं वेगळं करावं? कासिम यांची उत्तरं आजही वादग्रस्त राहिली आहेत. असं असूनही हे सर्व प्रश्न त्यांना आधुनिक इस्लामच्या बौद्धिक संकटात मजबुतपणे उभे करतात.

त्यांचं काम परंपरेच्या मूळ स्वरूपासंबंधी व्यापक तात्विक प्रश्न निर्माण करतं. प्रत्येक धार्मिक परंपरेमध्ये सातत्य आणि नवनिर्माण यांच्यात एक ताण नेहमीच असतो. सातत्य परिपूर्ण बनल्यास ती परंपरा नवीन ऐतिहासिक परिस्थितीला योग्य प्रतिसाद देण्यास पूर्णपणे अक्षम बनते. दुसरीकडे नवनिर्माण हे जुन्या परंपरेपासून पूर्णपणे फारकत घेऊन झाल्यास ते अनेक शतकांचं संचित शहाणपण कायमचं गमावू शकतं. कासिम यांनी स्पष्टपणे स्वतःला जहाल नवनिर्माणाच्या बाजूने उभं केलं. मूळ साधेपणा, तर्कशुद्धता आणि इस्लामचं सार्वत्रिकत्व पुन्हा नव्याने मिळवणं, हाच त्यांच्या या "कुराणकडे परत जाण्याच्या" आवाहनाचा मुख्य उद्देश होता. कुराणचा अर्थ ज्या ऐतिहासिक परंपरेतून लावला गेला आणि प्रत्यक्षात साकारला गेला त्या ऐतिहासिक परंपरेला मोठ्या प्रमाणावर नाकारण्याची गरज या परताव्यासाठी लागते. हा विरोधाभास त्यांच्या अनेक समीक्षकांनी स्पष्टपणे मांडलाय.

कासिम अहमद यांचे निष्कर्ष पूर्णपणे नाकारणाऱ्या लोकांसाठीही ते बौद्धिकदृष्ट्या इतके सुसंगत आणि महत्त्वाचे का आहेत, हे हा ताण स्पष्ट करतो. सहजासहजी अजिबात फेटाळून लावता न येणाऱ्या प्रश्नांची सक्तीने उकल करण्यातच त्यांचं महत्त्व दडलेलं आहे. पवित्र धर्मग्रंथाचा अर्थ कसा लावला गेला पाहिजे? कायदेशीर आणि धार्मिक अधिकार कशामुळे निर्माण होतो? पवित्र प्रकटीकरणाचा आणि तर्काचा संबंध कसा असायला हवा? अर्थ लावण्याच्या कामात ऐतिहासिक संदर्भाने नेमकी कोणती भूमिका बजावली पाहिजे? मुस्लिमांनी सार्वभौमिक तत्त्वांना ऐतिहासिकदृष्ट्या वातानुकूलित अनुप्रयोगांपासून उत्तमरीत्या कसं वेगळं करावं? 'इजातिहाद' जुन्या पारंपारिक बौद्धिक विज्ञानापासून पूर्णपणे स्वतंत्रपणे उत्तम काम करू शकतो का? तसंच समकालीन व्याख्या या जुन्या ज्ञानातच खोलवर रुजलेल्या राहिल्या पाहिजेत का? हे सर्व प्रश्न स्वतः कासिम अहमद यांच्यापेक्षा मोठे आहेत. इस्लामिक सुधारणा आणि नवनिर्माणाविषयी सुरू असलेल्या चर्चेचा ते एक महत्त्वाचा भाग आहेत.

त्यामुळे आज कासिम अहमद यांच्याशी जोडले जाण्याचा विधायक मार्ग त्यांना देवत्वाच्या पातळीवर नेऊन ठेवणं हा अजिबात नाहीये. तसंच त्यांना पूर्णपणे काढून टाकणं हाही योग्य मार्ग नाहीये. पारंपारिक अधिकारांवरच्या त्यांच्या या सडेतोड टीकेचा अभ्यास आधुनिक इस्लामिक बौद्धिक मतभेदाचं एक महत्त्वाचं उदाहरण म्हणून नक्कीच केला जाऊ शकतो. त्याच वेळी सुन्नाह, हदीस आणि न्यायशास्त्राच्या अभिजात विज्ञानाच्या प्रकाशात त्यांनी हदीस अधिकाराला पूर्णपणे नाकारल्याचं गंभीर परीक्षणही नक्कीच केलं जाऊ शकतं. अगदी याच पद्धतीने त्यांच्या कुराणच्या अर्थाच्या नऊ तत्त्वांचं मूल्यांकन केलं जाऊ शकतं. कुराणची अंतर्गत सुसंगतता, ऐतिहासिक संदर्भ, सामयिक संदर्भ, तर्क, भाषा, नैतिक हेतू आणि व्यावहारिक अंमलबजावणी, याकडे बारकाईने लक्ष दिलं गेलं पाहिजे. ही सर्व तत्त्वं इस्लामिक अर्थाच्या व्यापक इतिहासात अनेक वेगवेगळ्या रूपांमध्ये सहजपणे पाहायला मिळतात. तफसीर, हदीस, उसूल अल-फिकह, अरबी भाषाशास्त्र आणि इस्लामिक तत्त्वज्ञानाच्या संचित शाखांना कायम विरोधात ठेवण्याऐवजी त्यांच्याशी ही सर्व तत्त्वं कशी एकत्रित केली जावीत, हाच खऱ्या अर्थाने महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

हेही वाचा: परदेशातील नोकरी सोडून भारतीय तरुणांना रोजगार देणारे उद्योजक फिरोज शेख

अशा प्रकारे आधुनिक आग्नेय आशियाई इस्लाममध्ये धार्मिक चिंतनाचं मुख्य केंद्र कुराण, तर्क आणि गंभीर चिकित्सेच्या भोवती पुन्हा नव्याने प्रस्थापित करण्याचा सर्वात लक्षवेधी प्रयत्न कासिम अहमद उत्तमरीत्या दर्शवतात. त्यांचा हा बौद्धिक वारसा वादग्रस्त राहिलाय. कोणतेही प्रश्न न विचारलेल्या पारंपारिक अधिकारातून मुस्लिम विचारांना पूर्णपणे मुक्त करण्याचा त्यांचा हा एक धैर्यवान प्रयत्न आहे, असं त्यांचे अनेक समर्थक आणि सहानुभूतीशील वाचक मानतात. त्याच वेळी त्यांनी हदीसला पूर्णपणे नाकारणं आणि प्रस्थापित कार्यपद्धतीपासून दूर जाणं ही एक गंभीर तात्विक चूक आहे, असं त्यांचे सर्व समीक्षक ठामपणे मानतात. अनेक शैक्षणिक अभ्यासही याच वेगळ्या दृष्टिकोनातून त्यांच्याकडे बारकाईने पाहतात. काही अभ्यासक त्यांच्या कुराण-केंद्रित कार्यपद्धतीच्या बौद्धिक सुसंगततेची सविस्तर तपासणी करतात. तर इतर अनेक अभ्यासक त्यांच्या या अर्थामध्ये असलेल्या अनेक समस्यांची व्यवस्थित नोंद करतात.

सरतेशेवटी कासिम अहमद यांचं महत्त्व त्यांनी उघडपणे विचारलेल्या प्रश्नांमध्येच दडलेलं आहे. पवित्र प्रकटीकरण आणि अर्थ, धर्मग्रंथ आणि परंपरा, तर्क आणि अधिकार, तत्त्व आणि ऐतिहासिक स्वरूप यांच्यातल्या संबंधांवर मुस्लिमांनी पुन्हा नव्याने विचार करावा, असं त्यांचा हा प्रकल्प विचारतो. त्यांचं हे "कुराणकडे परत जाण्याचं" आवाहन इस्लामसाठी एका नवीन आणि पर्यायी बौद्धिक व्यवस्थेची निर्मिती करण्याचा एक प्रयत्न होता. ती नवीन व्यवस्था किती खात्रीशीर आहे? हे सुन्नाहचा अधिकार, प्रेषितांच्या मार्गदर्शनाचं मूळ स्वरूप, हदीसची विश्वासार्हता आणि ऐतिहासिक विकास, अभिजात शिष्यवृत्तीची भूमिका आणि वैयक्तिक अर्थ लावण्याच्या मर्यादा यांच्याशी संबंधित प्रश्नांवर पूर्णपणे अवलंबून असतं. हे सर्व प्रश्न समकालीन मुस्लिम बौद्धिक प्रवचनात आजही जिवंत आहेत. आणि म्हणूनच कासिम अहमद यांचे सर्व निष्कर्ष वादग्रस्त असले तरीही ते अभ्यासमार्गात विचारात घेण्यायोग्य नक्कीच ठरतात.