साकिब सलीम

श्रद्धा आणि विशेषतः इस्लाम व विवेकवादाला एकमेकांच्या विरोधात उभं करण्याचा प्रयत्न अनेक गाजलेल्या चर्चांमध्ये अनेकदा झालाय. पण इस्लामच्या बौद्धिक वारशाकडे पाहिल्यावर इस्लाम आणि आधुनिक विज्ञान हे कधीही एकमेकांचे नैसर्गिक विरोधक राहिलेले नाहीयेत, ही गोष्ट स्पष्टपणे दिसून येते. ऐतिहासिक नोंदी, धार्मिक चिकित्सा आणि समकालीन अभ्यासातून एक गोष्ट सर्वांसमोर येते. विज्ञान हे धार्मिक तत्त्वांना धोका निर्माण करणारे धर्मनिरपेक्ष घुसखोर अजिबात मानलं गेलं नाहीय. त्याकडेअध्यात्मिक भक्तीच्या विस्ताराचा मार्ग म्हणूनच नेहमी पाहिलं गेलंय.

इतिहासकार एहसान मसूद यांनी एका गोष्टीकडे लक्ष वेधलंय. आज वापरल्या जाणाऱ्या "विज्ञान" या शब्दासाठी प्राचीन अरबी भाषेत कोणताही वेगळा आणि स्वतंत्र शब्द अजिबात नव्हता. त्या काळातले सर्व विद्वान 'इल्म' हाच शब्द वापरत. या शब्दाचा अर्थ "ज्ञान" असा होतो. यामध्ये नैसर्गिक जगाचं ज्ञान तसंच धर्म आणि इतर सर्व गोष्टींच्या ज्ञानाचा समावेश होता. या प्राचीन अर्थाने या शब्दाचा वापर करणारे सर्व लेखक याला पुरावाच मानतात. "विज्ञान आणि श्रद्धा या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत," असा विचार ते स्पष्टपणे मांडतात.

प्राध्यापक अली उनाल आणि एम. जी. एल-फँडी हे दोघेही "दोन पुस्तकांच्या" कल्पनेतून ही गोष्ट उत्तमरीत्या स्पष्ट करतात. तुर्कीचे महान विचारवंत सैद नुर्सी यांचा संदर्भ देऊन उनाल भौतिक विश्वाला "निर्मितीचं कुराण" आणि पवित्र ग्रंथाला "लिखित कुराण" असं नाव देतात. ते आपला युक्तिवाद स्पष्टपणे मांडतात. "एखादा सुंदर राजवाडा आणि त्याचं वर्णन करायला लिहिलेला कागद या दोन्ही गोष्टींमध्ये संघर्ष अजिबात होऊ शकत नाही. त्याचप्रमाणे हे विश्व आणि पवित्र कुराण यांच्यातही कधीही संघर्ष असू शकत नाही," असं ते ठामपणे म्हणतात. एल-फँडीही याच निष्कर्षावर पोहोचतात. पवित्र कुराणसोबतच हे विश्व हे "अल्लाहच्या दोन पुस्तकांपैकी एक" असल्याचं ते स्पष्टपणे सांगतात.

हा दृष्टिकोन थेट प्रेषितांना प्रकट झालेल्या पहिल्या शब्दांपर्यंत जातो. कुराण ९६:१ ते ३ मध्ये त्यांना "वाचा" असा स्पष्ट आदेश देण्यात आलाय. उनाल यांच्या निरीक्षणानुसार त्या क्षणी "वाचण्यासाठी काहीही उपलब्ध नव्हतं." त्यामुळे तो निर्मितीच्या कार्याचा सविस्तर अभ्यास करण्याचा थेट आदेश बनतो. अरबी भाषेचं व्याकरण या गोष्टीला मजबूत करतं. कुराणातल्या पवित्र वचनासाठी वापरला जाणारा 'आयाह' हा शब्द माणसांच्या आत्म्यात घडणाऱ्या घटना आणि निसर्गाच्या दुनियेतल्या घडामोडींसाठी वापरल्या जाणाऱ्या शब्दाशी अगदी तंतोतंत जुळतो. निसर्गाचं बारकाईने निरीक्षण करणं म्हणजे दुसऱ्या रूपात पवित्र धर्मग्रंथ वाचण्यासारखंच आहे.

या इस्लामिक चौकटीचा वैज्ञानिक व्यवहारात वापर करण्यात आला. त्यावेळी भारताने यासाठी महत्त्वाची सामग्री पुरवली. प्राचीन इस्लामिक वैज्ञानिक पुनर्जागरणाचा हा काळ कोणत्याही पोकळीत विकसित झाला नाही. त्याने प्राचीन भारतीय विद्वानांच्या समृद्ध ज्ञानाचाच वापर केला. आठव्या शतकात खलिफा अल-मन्सूर यांच्या काळात खगोलशास्त्रज्ञ अल-फझारी यांनी एका ग्रंथाचं भाषांतर केलं. ब्रह्मगुप्तांच्या 'सिंधिंद' नावाच्या प्राचीन भारतीय खगोलशास्त्रीय ग्रंथाचा यात समावेश होता. मसूद यांनी नोंद केलीय की या भाषांतराने "भारतीय अंकशास्त्राला अरबी जगात आणण्याचं काम याने केलं," असं ते सांगतात.

नवव्या शतकातले महान गणितज्ञ आणि बीजगणिताचे संस्थापक अल-ख्वाझिमी यांनी याच पायावर उभारणी केली. भारतीय अंकांवरच्या त्यांच्या ग्रंथाने 'पोझिशनल सिस्टीम' प्रस्थापित केली. अनेक शतकांनंतर ही प्रणाली थेट युरोपपर्यंत पोहोचली. मसूद सर्वांना एका गोष्टीची आठवण करून देतात. "पाश्चात्य जग ज्यांना 'अरेबिक अंक' म्हणतं, त्यांना अरबी भाषेत खऱ्या अर्थाने 'भारतीय अंक' म्हणूनच ओळखलं जातं," असं ते स्पष्टपणे सांगतात. गणिताच्या या प्रवासातला निर्णायक शोध "शून्याची संकल्पना" हाच होता. हा घटक रोमन अंकांमध्ये पूर्णपणे गायब होता. इस्लामिक गणित आणि खगोलशास्त्रातल्या प्रत्येक प्रगतीसाठी तो आवश्यक होता. अल-ख्वाझिमी यांनी ब्रह्मगुप्तांसारख्या भारतातल्या सुरुवातीच्या गणितज्ञांचं शहाणपण युक्लिडसारख्या ग्रीक विचारवंतांसोबत एकत्र केलं.

एका शतकानंतर महान विद्वान अल-बिरुनी यांनी भारतीय सभ्यता आणि विज्ञानावरचा प्रसिद्ध अभ्यास सर्वांसमोर आणला. 'इंडिया' या नावाखाली हा अभ्यास तयार करण्यात आला. यासोबतच शहरांच्या निर्देशांकांचं निर्धारण करण्याचं त्यांचं कामही उल्लेखनीय होतं. अल-बिरुनी यांच्यासाठी नैसर्गिक जगाचा आणि अनेक परदेशी सभ्यतांचा अभ्यास करणं ही उपासनेची कृती होती. मुझफ्फर इक्बाल यांच्या खंडात मेहदी गोलशानी एका गोष्टीची नोंद करतात. सत्य आणि असत्य यातला फरक ओळखण्याची इच्छा असणाऱ्या प्रत्येकाने "या विश्वाचा सविस्तर अभ्यास करायला हवा. तसंच हे विश्व शाश्वत आहे वा निर्माण केलेलं आहे, याचा शोध घ्यायला हवा," असा अल-बिरुनी यांचा युक्तिवाद होता. असं काम केल्याने "विश्वाला योग्य दिशा देणाऱ्या आणि नियंत्रित करणाऱ्या शक्तीला ओळखण्याचा मार्ग मोकळा होतो," असं ते मानतात.

अशा वातावरणात कोणत्याही वैज्ञानिक शोधाला धर्मद्रोहाचा धोका अजिबात नव्हता. एल-फँडी यांनी एका गोष्टीकडे लक्ष वेधलंय. पाश्चात्य इतिहासात कोपर्निकन खगोलशास्त्र स्वीकारल्याबद्दल १६१५ मध्ये गॅलिलिओवर खटला चालवण्यात आला आणि त्याचा निषेधही करण्यात आला. पण इस्लामिक इतिहासात असा कोणताही छळ अजिबात पाहायला मिळाला नाही. "मुस्लिम देशांमध्ये वर नमूद केलेल्या प्रकारचा कोणताही आरोप अजिबात झाला नाही," असं ते ठामपणे सांगतात.

इस्लाम आणि विज्ञानाचा असा सामंजस्यपूर्ण भूतकाळ असल्यास नंतरच्या काळात दोघांमध्ये असा संघर्ष का निर्माण झाला? आधुनिक वैज्ञानिक संस्थांना झालेला विरोध प्रामुख्याने कोणत्याही धार्मिक सिद्धांताऐवजी वसाहतवादी राजकारणातूनच निर्माण झाला. ऐतिहासिक नोंदींवरून भारतात ही गोष्ट स्पष्टपणे दिसून येते. ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी इंग्रजीच्या बरोबरीने पर्शियन आणि अरबी पूर्णपणे बंद केलं. त्यावेळी सर सय्यद अहमद खान यांनी एका वैज्ञानिक समाजाची स्थापना केली. त्यानंतर त्यांनी अलीगढ इथे ऑक्सफर्ड आणि केंब्रिजच्या धर्तीवर एका विद्यापीठाची स्थापना केली. गैर-मुस्लिम शिष्यवृत्तीचा उत्तमरीत्या स्वीकार करणाऱ्या सुरुवातीच्या इस्लामिक भाषांतरकारांकडे बोट दाखवून सर सय्यद यांनी आधुनिक शिक्षणाचा बचाव केला. "आणि ग्रीकांचा तर देवावर अजिबात विश्वास नव्हता," अशी टिप्पणी त्यांनी केली.

जिथे कुठे असा विरोध झाला, तिथे तो नेहमी वसाहतवादविरोधी भावनेशी गुंफलेला होता. एका भारतीय संस्थानाचे शासक नवाब अलीउद्दीन यांनी दुर्बिणीला नाकारलं होतं. "एका साध्या दुर्बिणीत चुका असतात... नम्र प्रेषितांनी उच्चारलेल्या एका शब्दाविरुद्ध जगातल्या सर्व दुर्बिणींचे पुरावे मी अजिबात धरणार नाही," असं ते स्पष्टपणे म्हणाले होते. परदेशी अधिकाराबद्दलचा अविश्वास त्यांच्या या भूमिकेतून व्यक्त झाला. भयानक प्लेगच्या साथीच्या काळातही अगदी अशीच परिस्थिती होती. त्यावेळी भारतीयमुस्लिमांनी युनानी औषधांवर विश्वास ठेवला होता. इब्न सिनाच्या 'कॅनन ऑफ मेडिसिन' आणि प्रेषितांच्या श्रद्धेवर आधारित औषधांचं ते एक संयोजन होतं. ब्रिटिश लसीकरण मोहिमांना झालेला विरोध केवळ औषधांना पूर्णपणे नाकारण्याशी अजिबात जोडलेला नव्हता. तो राजकीय विरोधाशीच प्रामुख्याने जोडला गेला होता. मसूद यांनी एका गोष्टीचं निरीक्षण नोंदवलंय. वसाहतवादी राजवटीत विज्ञानाचा आवाज "राज्यकर्त्याच्या तलवारीच्या पात्याला" पूर्णपणे बांधला गेला होता, असं ते सांगतात.

श्रद्धा आणि बुद्धिमत्तेचा हा सुंदर मिलाफ आधुनिक युगातही उत्तमरीत्या सुरू राहिला. स्टीव्हन वेनबर्ग यांच्यासोबत १९७९ चा भौतिकशास्त्रातला नोबेल पुरस्कार मिळवणारे पाकिस्तानी भौतिकशास्त्रज्ञ मुहम्मद अब्दुस सलाम हे याचं उत्तम उदाहरण आहे. सलाम हे प्रामाणिक आणि श्रद्धावान व्यक्ती होते. याउलट वेनबर्ग हे कट्टर आणि नास्तिक होते. मसूद यांनी एका गोष्टीवर प्रकाश टाकलाय. "वैज्ञानिक नेमकं कोणत्या गोष्टीचा तपास करताहेत, यावर त्यांच्या वैयक्तिक श्रद्धांचा कोणताही परिणाम अजिबात होत नाही," असं ते ठामपणे लिहितात. वैज्ञानिक शिक्षणाकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करणाऱ्या अनेक धार्मिक नेत्यांना सलाम यांनी महत्त्वाचा प्रश्न विचारला. पवित्र ग्रंथाचा एक अष्टमांश भाग विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाबद्दल बोलतो. या गोष्टीचा विचार करूनही धार्मिक प्रवचनं वैज्ञानिक अभ्यासाला योग्य प्रोत्साहन देण्यात पूर्णपणे अपयशी का ठरतात? असा थेट प्रश्न त्यांनी विचारला. यावर "उपदेशकांना केवळ अविसेन्नाच्या प्राचीन काळातल्या विज्ञानाबद्दलच माहिती आहे," असं निराशाजनक उत्तर त्यांना मिळालं.

आज भारतात मोहम्मद जकी किरमाणी, मोहम्मद रियाझ किरमाणी, एम. कलीमुद्दीन रहमान आणि इतर अनेक विद्वानांच्या माध्यमातून ही परंपरा सक्रियपणे टिकून आहे. हे सर्व विद्वान वैज्ञानिक कार्यपद्धती आणि नैतिकतेच्या चौकटीचा सविस्तर शोध सतत घेताहेत. मोहम्मद जकी किरमाणी एका गोष्टीवर भर देतात. "इस्लामिक विज्ञान हे एकाच वेळी विज्ञान आणि नैतिकता दोन्हीही आहे," असं ते सांगतात.

विज्ञान आणि इस्लाम यांच्यातला संवाद खरं म्हणजे एक दोलायमान आणि विद्वत्तापूर्ण परंपरा दर्शवतो. एल-फँडीसारखे अनेक विद्वान पवित्र कुराणच्या "वैज्ञानिक चमत्कारावर" प्रकाश टाकतात. त्याच वेळी झियाउद्दीन सरदार यांच्यासारखे इतर अनेक समकालीन विचारवंत आधुनिक वैज्ञानिक तटस्थतेमागच्या तात्विक गृहितकांवर चर्चा करतात.

या सर्व ऐतिहासिक आणि आधुनिक नोदींचा विचार करता एक गोष्ट स्पष्ट आहे. प्राचीन शब्दसंग्रह, सुरुवातीची भारतीय गणितीय भाषांतरं, सर सय्यद अहमद खान यांच्या सुधारणा आणि आधुनिक नोबेल विजेत्यांचं कार्य. या सर्व ठिकाणी विज्ञानाकडे इस्लामचा प्रतिस्पर्धी म्हणून अजिबात पाहिलं गेलं नाहीय. याउलट धार्मिक कर्तव्याचा सखोल विस्तार म्हणूनच नेहमी विज्ञानाकडे पाहिलं गेलंय. निर्मितीच्या दोन्ही पुस्तकांमध्ये सत्य शोधण्याचा तो प्रयत्न मानला गेलाय.