मलिक असगर हाशमी
प्रसिद्ध व्यक्तींच्या आयुष्यात घडलेले काही भावूक प्रसंग, आठवणी आणि रंजक किस्से आम्ही ‘एक कहाणी’ या मालिकेतून वाचकांसमोर घेऊन येत आहोत. कधी मनाचा ठाव घेणारा, तर कधी थेट भूतकाळात घेऊन जाणारा एखादा क्षण... चला तर मग, आजच्या भागात अनुभवूयात जुन्या दिल्लीच्या गल्ल्यांमध्ये फिरणाऱ्या आणि इतिहासाची पानं उलगडणाऱ्या दोन अनोख्या म्हणींची रंजक गोष्ट!
जुन्या दिल्लीच्या गल्ल्या अन् दोन गमतीशीर शब्द
मुंबईत कोणी उगाच फुशारक्या मारू लागलं की लोक हसून म्हणतात, 'काय छपरीपणा चालवलाय!' हरियाणाच्या शेतात असल्या थापांना 'उरले-परले की' म्हणतात, कोलकात्यात 'जा बेटा' म्हणून विषय टाळतात, तर बिहारात 'मारम न' म्हणत मारलेल्या धमकीतही एक वेगळाच आपुलकीचा गोडवा असतो. प्रत्येक शहराची स्वतःची एक खास भाषा असते, स्वतःचे वाक्प्रचार असतात.
पण तुम्ही जर जुन्या दिल्लीच्या त्या अरुंद गल्ल्यांमध्ये पाऊल ठेवलं, जिथे हवेत आजही निहारीचा सुवास अन् मुघलकालीन इतिहासाचा सुगंध दरवळतो, तर तिथे दोन गमतीशीर वाक्प्रचार ऐकायला मिळतात: 'अबे क्यों छोड़ रिया शापड़े की!' आणि दुसरा, 'चंडू ख़ाने की गप!' आजची नवी पिढी हे शब्द हसत-हसत बोलून जाते. पण या चार शब्दांमागे जुन्या दिल्लीचा एक विसरलेला काळ दडलाय.
वडाचं झाड अन् अफीमचा चबुतरा
गोष्ट सुरू होते जामा मशिदीच्या मागच्या बाजूला असलेल्या चावडी बाजाराला अजमेरी गेटशी जोडणाऱ्या जुन्या रस्त्यापासून. दशकांपूर्वी या रस्त्याच्या वळणावर वडाचे एक मोठे, घटमूट झाड होते. झाडाच्या सावलीत एक जुना चबुतरा होता आणि त्याला लागूनच 'बडशाह मुल्ला' यांची छोटीशी मजार होती. संध्याकाळ झाली की या चबुपऱ्याचा रंगच बदलायचा. अफीम अन् सुलफा पिणाऱ्यांचा हा अड्डा बनायचा.
नशा जशी चढू लागायची, तशी या 'ज्ञानी' लोकांच्या कल्पनाशक्तीचे घोडे उधळायचे. नशेच्या धुंदीत बुडालेली ही मंडळी देशाच्या स्वातंत्र्याचा नकाशा आखायची, तर कधी एका फटक्यात देशाचे सगळे कर्ज माफ करण्याचे उपाय शोधायची. कोणी म्हणे, 'व्हाइसरॉय माझ्या सल्ल्याशिवाय चहाही घेत नाही', तर कोणी दावा करायचा की मुघल सत्तेचा खरा खजिना कुठे दडलाय हे मलाच ठाऊक आहे!
अशा फेकाफेकी करणाऱ्यांच्या गप्पा ऐकून तिथून जाणारे-येणारे हसायचे आणि म्हणायचे, "अबे क्यों छोड़ रिया है शापड़े (चावडी) के चबूतरे की!"
काळ बदलला. वडाचे झाड तोडले गेले, चबुतरा ढासळला आणि मजारही काळाच्या पडद्याआड गेली. 'चावडी' हा शब्द दिल्लीकरांच्या जिभेवर घासून 'शापडे' झाला. पण हा वाक्प्रचार आजही दिल्लीच्या गल्ल्यांमध्ये जिवंत आहे.
'चंडू खाना' आणि सकाळची संसद
गोष्ट फक्त शापडेवर संपत नाही. याहून मोठा आणि प्रसिद्ध अड्डा होता 'चंडू खाना'. जामा मशिदीच्या पायऱ्यांखाली भल्या पहाटे चहाची एक टपरी उघडायची. ती फक्त चहाची दुकान नव्हती, तर रिकामटेकड्यांची, टवाळखोरांची आणि राजकीय विश्लेषकांची एक छोटी संसदच होती!
सकाळी उर्दू वर्तमानपत्रे आली की त्याचा एकेक पान वेगवेगळ्या हातात जायचा. एका हातात चहाचा कप आणि दुसऱ्या हातात वर्तमानपत्राचे पान! मग सुरू व्हायची तासन् तास चालणारी जागतिक राजकारणावरची चर्चा.
चहाच्या चुस्क्यांसोबत रशिया, अमेरिका आणि देशाच्या सरकारचा पंचनामा केला जायचा. त्यांची चर्चा ऐकून वाटायचे की जगातल्या बड्या देशांचे अध्यक्ष अन् पंतप्रधान याच अड्ड्यावरच्या नबाबांचा सल्ला घेऊन आपली धोरणे ठरवत आहेत! ही बैठक इतकी लोकप्रिय झाली की लोकांनी त्याला 'चंडू खाना' म्हणायला सुरुवात केली आणि तिथल्या गप्पांना—'चंडू खाने की गप'.
इतिहासाची जिवंत पाने
आज शाहिद सिद्दीकी यांच्यासारखे ज्येष्ठ उर्दू पत्रकार जेव्हा जुन्या दिल्लीची ही विसरलेली पाने एकत्र करतात, तेव्हा इतिहासही मंद Gull हसतो. 'शापडे की छोड़ना' हा शब्द कदाचित जुन्या दिल्लीच्या चार भिंतींपर्यंतच मर्यादित राहिला, पण 'चंडू खाने की गप'ने मात्र सीमा ओलांडून संपूर्ण भारताच्या साहित्यात आणि वाक्प्रचारांत स्वतःचे स्थान निर्माण केले.
आज न ते वडाचे झाड उरले आहे, न अफीमची ती बैठक, न जामा मशिदीच्या पायऱ्यांवरची ती चहाची टपरी. पण जेव्हा जेव्हा कोणी अवास्तव आणि फुगवून बोलू लागतो, तेव्हा जुन्या दिल्लीच्या गल्ल्यांमधील हा इतिहास अचानक जिवंत होऊन समोर उभा राहतो!
.jpeg)
