मन्सूरुद्दीन फरीदी

भारतीय उपखंडातल्या प्राचीन आध्यात्मिक परंपरेच्या प्रमुख केंद्रांमध्ये खानकाह मनेर शरीफचं नाव अग्रक्रमाने घेतलं जातं. तिथे इतिहास, सुफीवाद, विद्वत्ता आणि समाजसेवा एकत्र आलेले दिसतात. हे केवळ महान संतांचं स्मारक नाहीये. समाजाच्या व्यावहारिक गरजा पूर्ण करण्यासाठी सतत प्रयत्न करणारी ही खूप मोठी संस्था आहे. तिथे धार्मिक शिक्षणासोबतच अनेक कामं चालतात. आधुनिक शिक्षण, संशोधन, ग्रंथालय सेवा, वैद्यकीय सेवा, गरीब मुलींचे विवाह आणि विद्यार्थ्यांसाठी मार्गदर्शन या सर्व गोष्टींमधून या संस्थेच्या सेवांचं बहुआयामी स्वरूप दिसून येतं.

आज तरुण पिढीसमोर बौद्धिक अनिश्चितता, शैक्षणिक स्पर्धा आणि सामाजिक आव्हानं उभी आहेत. अशा वेळी खानकाह मनेर शरीफसारख्या संस्था एक मोठा आदर्श समोर ठेवतात. या आदर्शात संयम, नैतिकता, मानवतेची सेवा आणि शिक्षण यांचा खूप सुंदर संगम पाहायला मिळतो. अध्यात्म केवळ उपासनेपुरतं मर्यादित नसतं, हा मोठा संदेश खानकाह देते. शिक्षण, संशोधन, समाजकल्याण, आंतरधर्मीय आदर, देशसेवा आणि चारित्र्य घडवणूक यातून अधिक चांगला समाज नक्कीच घडवता येतो. याच कारणामुळे आजच्या काळात या संस्थेला खूप मोठं महत्त्व प्राप्त झालंय.

खानकाह मनेर शरीफ: इतिहास आणि वारसा

सुफी संत आणि आध्यात्मिक गुरूंचं मोठं केंद्र असलेल्या भूमीची ओळख खानकाह मनेर शरीफ करून देतं. मनेर शरीफ हे बिहार राज्यात पाटण्याजवळ वसलेलं एक छोटं शहर आहे. अनेक संत आणि सुफींचं निवासस्थान होण्याचा मोठा सन्मान या शहराला मिळालाय. या शहराच्या प्रसिद्धीमुळे आकर्षित होऊन अनेक सुफी, आध्यात्मिक गुरु, विद्वान आणि राज्यकर्त्यांनी इथे भेटी दिल्या. त्यापैकी अनेकांनी शेवटी याच मातीत चिरविश्रांती घेतली.

परंपरेनुसार याच भागातून इस्लामच्या प्रकाशाने बिहारची भूमी पहिल्यांदा उजळून निघाली. बिहारच्या मातीवर पाऊल ठेवणारे पहिले मुस्लिम मखदूम आरिफ मोमीन (र.अ.) हे होते. हिजरी सन ५७६ मध्ये मखदूम आरिफ मोमीन प्रवास आणि व्यापारासाठी बिहारमध्ये आले. त्यानंतर ते मनेर शहरात कायमचे स्थायिक झाले.

मनेर शरीफ हे शतकानुशतकं ज्ञान, अध्यात्म आणि गूढवादाचं मोठं केंद्र राहिलंय. इथे दोन भव्य दर्गे आहेत. ते 'बडी दर्गा' आणि 'छोटी दर्गा' म्हणून खूप लोकप्रिय आहेत. हे दर्गे आजही दूरदूरवरून भाविकांना आकर्षित करतात. प्रख्यात सुफी संत मखदूम याह्या मनेरी (र.अ.) यांचा दर्गा 'बडी दर्गा' म्हणून ओळखला जातो. मखदूम शाह दौलत (र.अ.) यांच्या दर्ग्याला लोक सामान्यतः 'छोटी दर्गा' असं म्हणतात.

खानकाह मनेर: सामाजिक आणि शैक्षणिक उपक्रमांचं केंद्र

ही खानकाह केवळ अध्यात्माचं केंद्र नाहीये. ती समाजकल्याण, शिक्षण आणि सार्वजनिक सेवेला वाहिलेली मोठी संस्था आहे. भाविकांना इथे आध्यात्मिक शांतता मिळते. त्याच वेळी सामाजिक आणि वैयक्तिक अडचणींचा सामना करणाऱ्या लोकांना त्यांच्या समस्या सोडवण्यासाठी मोठी मदतही मिळते. शैक्षणिक यशाची स्वप्नं पाहणाऱ्या तरुणांना इथल्या ग्रंथालयाचा मोठा फायदा होतो. मुलींचं लग्न किंवा शैक्षणिक मार्गदर्शन अशा अनेक गोष्टींमध्ये इतर लोकांनाही मोठा आधार मिळतो.

दर्गा आणि खानकाह मनेर शरीफचे सज्जादा नशीन, मुतवल्ली आणि दिवाण असलेले सय्यद शाह तारिक इनायतुल्ला फिरदौसी मनेरी याबाबत मोठी माहिती देतात. खानकाहला भेट देणारा प्रत्येक माणूस आपल्या अडचणींमधून मुक्त होऊनच परत जाईल, यासाठी त्यांचा सतत प्रयत्न असतो. याच कारणामुळे खानकाह नियमितपणे मोफत वैद्यकीय शिबिरं आयोजित करते. गरीब मुलींच्या लग्नाची व्यवस्थाही तिथे केली जाते. इथलं ग्रंथालय खूप महत्त्वाचं आहे. नागरी सेवा परीक्षेची तयारी करणारे विद्यार्थी या ग्रंथालयाचा खूप वापर करतात. बाहेरून येणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी इथे राहण्याची आणि जेवणाची उत्तम सोय केली जाते. या ग्रंथालयात अनेक दुर्मिळ पुस्तकं आणि मौल्यवान हस्तलिखितं उपलब्ध आहेत.

सय्यद शाह तारिक इनायतुल्ला फिरदौसी मनेरी खानकाहच्या स्थापनेबद्दल माहिती देतात. हजरत सय्यदना इमाम मुहम्मद इब्न अबू बकर हाश्मी यांच्या पवित्र हातांनी मनेर शरीफच्या मातीवर या खानकाहचा पाया घातला गेला. भारतीय उपखंडातली सर्वात जुनी खानकाह मानलं जाण्याचा मोठा सन्मान या वास्तूला मिळालाय. त्यांचा जन्म हिजरी सन ४५० च्या सुमारास झाला. त्यांनी बगदाद इथल्या प्रसिद्ध निजामिया मदरशात प्रवेश घेतला. तिथे त्यांनी आपलं शिक्षण पूर्ण केलं. तत्कालीन विज्ञानावर त्यांनी मोठं प्रभुत्व मिळवलं. त्यांना 'ताज अल-फुकहा' (न्यायशास्त्रज्ञांचा मुकुट) या उपाधीने सन्मानित करण्यात आलं. पुढे ते 'ताज फकीह' या नावाने सर्वत्र ओळखले जाऊ लागले.

भारतात आगमन

हिजरी सनाच्या सहाव्या शतकात इमाम ताज फकीह यांनी आपली जन्मभूमी जेरुसलेम (बैत अल-मक्दिस) सोडली. ते आपल्या कुटुंबासह मनेर शरीफ इथे आले. बराच काळ तिथे राहिल्यानंतर त्यांनी आपल्या कुटुंबाला तिथेच ठेवलं आणि ते आपल्या जन्मभूमीला परत गेले. याच काळात इमाम ताज फकीह (र.अ.) यांनी एका शिक्षण केंद्राचा पाया घातला. आज ते 'जामिया इमाम ताज अल-फुकहा' या नवीन रूपात अस्तित्वात आहे. त्यांचा पुस्तकांचा मौल्यवान संग्रह नंतर वाढवण्यात आला. त्याला 'मखदूम शाह दौलत मनेरी ग्रंथालय' असं नवीन नाव देण्यात आलं. इमाम ताज फकीह (र.अ.) यांनी लेखन, विद्वत्ता, संशोधन आणि बौद्धिक चौकशीची मोठी परंपरा सुरू केली. आज 'मखदूम याह्या मनेरी संशोधन केंद्र' म्हणून ओळखली जाणारी संस्था ही परंपरा पुढे नेत आहे.

खानकाहची एक झलक

सध्याचे सज्जादा नशीन हजरत सय्यद शाह तारिक इनायतुल्ला फिरदौसी खानकाहबद्दल अधिक माहिती देतात. खानकाह मनेर शरीफ हा ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक परिसर आहे. खानकाहच्या मुख्य प्रवेशद्वाराजवळ हजरत सय्यदना मखदूम शाह दौलत मनेरी यांचा हुजरा (प्रार्थना कक्ष) आहे. तिथे ते स्वतःला उपासना आणि आध्यात्मिक चिंतनात मग्न ठेवत असत. खानकाह संकुलात सुमारे ४०० वर्षं जुनी भव्य हवेली उभी आहे. ही हवेली पारंपरिकरीत्या सज्जादा नशीन आणि त्यांच्या कुटुंबातल्या सदस्यांचं निवासस्थान म्हणून वापरली जाते. या हवेलीच्या आत दोन मजली मातीचं घर आणि अनेक जुन्या खोल्या आजही अतिशय सुरक्षित अवस्थेत आहेत.

मूळ वास्तू बारादरी (बारा दरवाजे असलेला मंडप) या शैलीत बांधली गेली होती. ती इमारत कोसळल्यानंतर तिच्या जागी खूप मोठी तीन मजली वास्तू उभारण्यात आली. या इमारतीचा अर्धा भाग पुरुष अभ्यागतांसाठी राखून ठेवण्यात आलाय. दुसरा अर्धा भाग महिलांना अतिशय आरामदायक निवारा देतो. ही इमारत सामा खानाच्या वर बांधली गेलीय. सामा खाना हा अतिशय प्रशस्त हॉल असून तिथे एकाच वेळी सुमारे एक हजार लोक बसू शकतात. या हॉलच्या मध्यभागी कोणताही आधारस्तंभ नाहीये. हे या वास्तुकलेचं अत्यंत उल्लेखनीय वैशिष्ट्य आहे. यातून आतली खूप मोठी आणि अखंड जागा वापरण्यासाठी मिळते. सध्याचे सज्जादा नशीन हजरत सय्यद शाह तारिक इनायतुल्ला फिरदौसी यांच्या कार्यकाळात ही प्रभावी वास्तू बांधली गेली. खानकाह मनेर शरीफच्या सतत सुरू असलेल्या विस्तार आणि विकासाचा हा मोठा भाग आहे.

मखदूम याह्या मनेरी संशोधन केंद्र

हजरत सय्यदना इमाम मुहम्मद इब्न अबू बकर हाश्मी यांनी लेखन, विद्वत्ता, संशोधन आणि बौद्धिक चौकशीची मोठी परंपरा सुरू केली होती. मखदूम याह्या मनेरी संशोधन केंद्राच्या माध्यमातून ही परंपरा पुढे चालू ठेवली गेली आहे, असं सज्जादा नशीन हजरत सय्यद शाह तारिक इनायतुल्ला फिरदौसी सांगतात. हे केंद्र संशोधन आणि अभ्यासपूर्ण कार्यात अतिशय सक्रिय आहे. एका वर्षाच्या अल्पशा काळातच अनेक महत्त्वाची प्रकाशनं तयार करण्यात आली आहेत. यात उर्दू आणि हिंदी भाषेतलं 'तझकिरा मखदुमान-ए-मुनीर', अरबी आणि पर्शियनमधून उर्दू व हिंदीत अनुवादित केलेलं 'नसब नामा मखदुमान-ए-मुनीर', 'शजरा मखदुमान-ए-मुनीर' (उर्दू आणि हिंदी), 'तबर्रुकात मखदुमान-ए-मुनीर' (उर्दू आणि हिंदी), 'दुरूद मखदुमान-ए-मुनीर' (उर्दू आणि हिंदी) आणि 'हिकायत मखदुमान-ए-मुनीर' (उर्दू आणि हिंदी) यांचा समावेश आहे. ही सर्व प्रकाशनं या केंद्राच्या महत्त्वपूर्ण अभ्यासपूर्ण योगदानांपैकी एक मानली जातात.

मखदूम शाह दौलत मनेरी ग्रंथालय

खानकाहच्या संस्थापकांनी मागे ठेवलेला पुस्तकांचा मौल्यवान संग्रह नंतर वाढवण्यात आला. मखदूम शाह दौलत मनेरी ग्रंथालय या नावाने त्याची पुनर्रचना करण्यात आली. या ग्रंथालयात प्राचीन आणि समकालीन कलाकृतींचा मोठा संग्रह आहे. दुर्मिळ हस्तलिखितं हा या ग्रंथालयाचा सर्वात मोठा खजिना आहे. ग्रंथालयात जतन केलेल्या मौल्यवान कलाकृतींमध्ये अनेक महत्त्वाच्या ग्रंथांचा समावेश आहे. मलिक मुहम्मद जायसी यांचं पद्मावत, मुल्ला मुहम्मद दाऊद यांचं चंदायन, मखदूम शर्फुद्दीन याह्या मनेरी यांचं मक्तुबात आणि मलफुजात, तसंच मखदूम हिदायतुल्ला मनेरी यांच्या हिदायत अल-कवाइद या पुस्तकांचा यात समावेश होतो. या दुर्मिळ हस्तलिखितांतून आणि पुस्तकांतून हे ग्रंथालय या प्रदेशातल्या इस्लामी, साहित्यिक आणि ऐतिहासिक ज्ञानाचं अत्यंत महत्त्वपूर्ण भांडार बनलं आहे.

मखदूम जलील मनेरी प्रकाशन अकादमी

मखदूम जलील मनेरी प्रकाशन अकादमी ही खानकाह मनेर शरीफची अधिकृत प्रकाशन शाखा म्हणून काम करते. खानकाहच्या संशोधन केंद्राने तयार केलेली पुस्तकं प्रकाशित करण्याची मोठी जबाबदारी या अकादमीवर आहे. त्यांच्या उल्लेखनीय प्रकाशनांमध्ये हिंदीतल्या 'तझकिरा मखदुमान-ए-मुनीर' या पुस्तकाचा समावेश होतो. हे पुस्तक आधीच प्रकाशित झालं असून ते विद्वान आणि सामान्य जनतेसाठी उपलब्ध करून देण्यात आलंय. इतर अनेक पुस्तकं सध्या प्रकाशनाच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर आहेत. या पुस्तकांच्या माध्यमातून खानकाह मनेर शरीफचा अभ्यासपूर्ण आणि साहित्यिक वारसा अधिक समृद्ध होईल, अशी मोठी अपेक्षा आहे.

काही महत्त्वाच्या बाबी

• खानकाह मनेर शरीफची ओळख:मनेर शरीफ हे बिहारमधलं एक मोठं ऐतिहासिक शहर आहे. सुफी संत आणि आदरणीय धार्मिक विद्वानांची आध्यात्मिक भूमी म्हणून ते प्रसिद्ध आहे.
• इस्लामचा प्रवेश:परंपरेनुसार मखदूम आरिफ मोमीन (र.अ.) यांच्या आगमनासोबत इस्लामचा पहिला प्रकाश बिहारमध्ये पोहोचला. इथूनच मनेर हे इस्लामी ज्ञान आणि अध्यात्माचं सुरुवातीचं मोठं केंद्र बनलं.
• भक्तीची ठिकाणं:मनेर शरीफमधली बडी दर्गा आणि छोटी दर्गा ही दोन महान आध्यात्मिक केंद्रं शतकानुशतकं असंख्य अनुयायांच्या भक्तीची ठिकाणं राहिली आहेत.
• समाजसेवा आणि शिक्षण:आध्यात्मिक मार्गदर्शनासोबतच ही खानकाह समाजसेवेतही मोठी कामगिरी करते. गरिबांना मदत करणं, गरीब मुलींच्या लग्नाची व्यवस्था करणं आणि अनेक कल्याणकारी उपक्रम राबवण्यात ही संस्था अत्यंत सक्रिय आहे. हे शैक्षणिक उत्कृष्टतेचं मोठं केंद्र आहे.
• ग्रंथालय आणि स्पर्धा परीक्षा:खानकाहच्या ग्रंथालयात दुर्मिळ हस्तलिखितं आणि मौल्यवान पुस्तकं आहेत. तिथे विद्यार्थी नागरी सेवा परीक्षा आणि इतर स्पर्धा परीक्षांची तयारी करतात.
• वारसा आणि जतन:इमाम ताज फकीह यांनी खानकाहचा मोठा पाया घातला. त्यांनी शिक्षण केंद्र स्थापन केलं आणि इस्लामी ज्ञानाचा वारसा मागे ठेवला. मखदूम याह्या मनेरी संशोधन केंद्र संशोधन, भाषांतर आणि महत्त्वाच्या प्रकाशनांच्या तयारीत सक्रिय आहे. हे ग्रंथालय पद्मावत, मक्तुबात आणि इतर अमूल्य हस्तलिखितांसारख्या दुर्मिळ कलाकृतींचं उत्तम जतन करतं.
• वास्तू आणि निवास:खानकाह संकुलात शतकानुशतकं जुनी हवेली, प्रशस्त सामा खाना आणि यात्रेकरूंसाठी उत्तम निवास व्यवस्था आहे. मखदूम जलील मनेरी प्रकाशन अकादमी महत्त्वाच्या पुस्तकांच्या प्रकाशनातून खानकाहचा बौद्धिक वारसा अतिशय काळजीपूर्वक जतन करते.