भारताच्या अत्यंत समृद्ध ऐतिहासिक आणि बौद्धिक वारशाला आता एक खूप मोठी आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाली आहे. भारतातील तीन महान ऐतिहासिक आणि साहित्यिक ग्रंथ 'महाभारत'  'अर्थशास्त्र' आणि 'राजतरंगिणी'  यांचा 'युनेस्को'च्या (UNESCO) 'मेमरी ऑफ द वर्ल्ड कमिटी फॉर आशिया अँड पॅसिफिक' (MOWCAP) च्या 'प्रादेशिक रजिस्टर'मध्ये (Regional Register) समावेश करण्यात आला आहे. ही घटना भारताच्या प्राचीन ज्ञानाचा आणि महान संस्कृतीचा जागतिक स्तरावर झालेला एक खूप मोठा सन्मान आहे.

केंद्रीय संस्कृती आणि पर्यटन मंत्री गजेंद्र सिंह शेखावत यांनी या घोषणेचे जोरदार स्वागत केले. हा देशासाठी अत्यंत अभिमानाचा क्षण असल्याचे त्यांनी सांगितले. "भारताच्या या असामान्य सांस्कृतिक आणि दस्तावेजी वारशाला मिळालेली ही एक ऐतिहासिक मान्यता आहे. या तीन ग्रंथांमधून भारताची ऐतिहासिक चौकशी, तात्विक विचार आणि उत्तम राज्यकारभाराची प्रदीर्घ परंपरा जगासमोर येते," असे शेखावत यांनी 'एक्स'वर (X) पोस्ट करत म्हटले आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली भारताच्या या महान वारशाला आज जागतिक स्तरावर त्याचे हक्काचे स्थान मिळत आहे, असा विश्वासही त्यांनी व्यक्त केला.

या तीनही ग्रंथांचे महत्त्व भारतीय उपखंडाच्या बौद्धिक विकासात अनन्यसाधारण आहे. हे तिन्ही ग्रंथ आपल्याला वेगवेगळ्या, पण एकमेकांना पूरक अशा दृष्टिकोनातून भारताचा इतिहास आणि तत्त्वज्ञान समजावून सांगतात.

'राजतरंगिणी': काश्मीरचा ऐतिहासिक आरसा 

'राजतरंगिणी' हा ग्रंथ १२ व्या शतकातील प्रसिद्ध काश्मिरी इतिहासकार कल्हण (Kalhana) याने लिहिला आहे. मध्ययुगीन भारताचा इतिहास सांगणाऱ्या सर्वात महत्त्वाच्या ग्रंथांमध्ये याची गणना होते. संस्कृत भाषेत लिहिलेला हा ग्रंथ काश्मीरमधील विविध घराणी, तिथले राज्यकर्ते, राजकीय घडामोडी आणि सामाजिक बदलांचा संपूर्ण इतिहास उलगडून दाखवतो. ऐतिहासिक घटनांची अत्यंत अचूक कालक्रमानुसार मांडणी आणि पुराव्यांची सखोल तपासणी, यामुळे काश्मीरचा राजकीय आणि सांस्कृतिक इतिहास समजून घेण्यासाठी हा ग्रंथ आजही एक अत्यंत महत्त्वाचा दस्तावेज मानला जातो.

'महाभारत': नीती आणि तत्त्वज्ञानाचा महासागर 

जगातील सर्वात मोठ्या आणि महान महाकाव्यांपैकी एक म्हणजे आपले 'महाभारत'. दक्षिण आशियातील साहित्यिक, तात्विक आणि धार्मिक परंपरेत या ग्रंथाचे स्थान सर्वोच्च आहे. कौरव आणि पांडव यांच्यातील युद्धाच्या कथेपलीकडे जाऊन हा ग्रंथ मानवी कर्तव्य, न्याय, नैतिकता, सत्ता आणि राज्यकर्त्यांच्या जबाबदाऱ्या यांसारख्या अत्यंत सखोल प्रश्नांवर भाष्य करतो. यातील 'भगवद्गीते'ने अनेक पिढ्यांतील विचारवंतांना मार्गदर्शन केले आहे आणि आजही जगभरात नैतिकता व मानवी आचरणावर होणाऱ्या चर्चांमध्ये गीतेचा मोठा प्रभाव दिसून येतो.

'अर्थशास्त्र': राज्यकारभार आणि कूटनीतीचा पाया 

चाणक्य ऊर्फ कौटिल्य याने लिहिलेले 'अर्थशास्त्र' हा उत्तम प्रशासन, अर्थव्यवस्था, कूटनीती आणि लष्करी रणनीती यावर भाष्य करणारा एक पायाभूत ग्रंथ आहे. या ग्रंथात राज्यकारभार, करप्रणाली, कायद्याची अंमलबजावणी, गुप्तचर यंत्रणा आणि सार्वजनिक प्रशासन यांची अत्यंत सखोल चर्चा करण्यात आली आहे. प्राचीन भारतीय राज्यांची कार्यपद्धती समजून घेण्यासाठी हा ग्रंथ एक उत्तम मार्गदर्शक आहे. राजकीय आणि आर्थिक इतिहासाचा अभ्यास करणाऱ्या विद्वानांसाठी आजही हा ग्रंथ एका 'रेफरन्स बुक' सारखा काम करतो.

'युनेस्को'चा 'मेमरी ऑफ द वर्ल्ड' उपक्रम महत्त्वाचे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक दस्तावेज नष्ट होऊ नयेत आणि ते पुढच्या पिढ्यांसाठी सुरक्षित राहावेत, या उद्देशाने युनेस्कोने १९९२ मध्ये 'मेमरी ऑफ द वर्ल्ड' हा उपक्रम सुरू केला होता. हा उपक्रम आंतरराष्ट्रीय आणि प्रादेशिक स्तरावर काम करतो. आशिया-पॅसिफिक प्रदेशातील नोंदी 'MOWCAP' द्वारे ठेवल्या जातात. भारतात या उपक्रमाचे समन्वय 'इंदिरा गांधी नॅशनल सेंटर फॉर द आर्ट्स' (IGNCA) ही संस्था करते. २०१४ पासून ही संस्था भारताची नोडल एजन्सी म्हणून काम पाहत आहे.

यापूर्वीही भारताच्या ऋग्वेद, शैव हस्तलिखिते, तमिळ वैद्यकीय ग्रंथ आणि कालचक्र तंत्र यांसारख्या अनेक मौल्यवान दस्तावेजांना आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाली आहे. २०२३ मध्ये 'रामचरितमानस', 'सह्ृदालोक-लोचन' आणि १५ व्या शतकातील 'पंचतंत्रा'च्या एका दुर्मिळ हस्तलिखिताचाही यात समावेश करण्यात आला होता.

आता महाभारत, अर्थशास्त्र आणि राजतरंगिणी या तीन ग्रंथांचा झालेला समावेश हे केवळ आपले राष्ट्रीय यश नाही, तर संपूर्ण मानवजातीसाठी या ग्रंथांचे असलेले महत्त्व जगाने मान्य केल्याची ही पावती आहे. ऐतिहासिक लेखन, महाकाव्ये आणि राजकीय तत्त्वज्ञानाने संपूर्ण मानवी संस्कृतीला कसा आकार दिला, हेच यातून सिद्ध होते. आजच्या काळात जेव्हा ऐतिहासिक माहितीचे जतन करणे अत्यंत गरजेचे झाले आहे, तेव्हा या जागतिक सन्मानामुळे भारताच्या बौद्धिक परंपरेचे महत्त्व पुन्हा एकदा अधोरेखित झाले आहे!