नवी दिल्ली:

बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी रचलेल्या आणि भारताच्या स्वातंत्र्य लढ्याचा श्वास बनलेल्या 'वंदे मातरम्' (Vande Mataram) या राष्ट्रगीताला १५० वर्षे पूर्ण झाली आहेत. या ऐतिहासिक क्षणाचे औचित्य साधून उत्तरी आयर्लंडमधील बेलफास्ट येथील 'भारतीय वाणिज्य महादूतावासा'ने (Indian Consulate) ब्रिटनमधील ६० हून अधिक संगीतकारांच्या साथीने एका विशेष सांगीतिक सोहळ्याचे आयोजन केले होते. बेलफास्ट येथील टोकाटा म्युझिकल्स प्रॉडक्शन्सच्या सहकार्याने तयार करण्यात आलेली ही सुरेल सांगीतिक प्रस्तुती गेल्या आठवड्यात ऑनलाइन प्रदर्शित करण्यात आली.

भारतीय वाणिज्य महादूतावासाने दिलेल्या माहितीनुसार, या कार्यक्रमात सहभागी झालेल्या सर्व संगीतकारांचा भारताशी, येथील संस्कृतीशी, परंपरा, आध्यात्मिकता आणि सांगीतिक वारशाशी जवळचा आणि वैयक्तिक संबंध आहे.

बेलफास्ट आणि भारताचे ऐतिहासिक संबंध

बेलफास्ट येथील भारतीय वाणिज्य महादूतावास हे ब्रिटनमधील भारताच्या नवीन वाणिज्य दूतावासांपैकी एक आहे. भारताचे परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांनी गेल्या वर्षी मार्चमध्ये याचे उद्घाटन केले होते. या विशेष कार्यक्रमाबद्दल बोलताना बेलफास्टमधील भारताच्या महावाणिज्यदूत किरण खत्री म्हणाल्या, "बेलफास्टमध्ये भारताच्या पहिल्या महावाणिज्य दूतावासाची स्थापना होणे, हा भारत आणि उत्तरी आयर्लंड यांच्यातील संबंधांचा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. उत्तरी आयर्लंडसोबत संस्कृती, शिक्षण, व्यापार आणि लोकांच्या परस्पर संपर्कातून दृढ संबंध प्रस्थापित करण्याची भारताची बांधिलकी यातून दिसून येते." 'वंदे मातरम्'च्या सन्मानार्थ आयोजित या संगीत प्रकल्पासाठी सर्व संगीतकारांनी स्वेच्छेने आपला वेळ दिला असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

स्वातंत्र्यलढ्याची प्रेरणा आणि 'वंदे मातरम्'

बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी आपल्या प्रसिद्ध 'आनंदमठ' कादंबरीत या गीताची रचना ७ नोव्हेंबर १८७५ रोजी केली होती. हे गीत पुढे भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचा प्रमुख नारा (घोषवाक्य) बनले. ब्रिटीश वसाहतवादी राजवटीविरुद्धच्या लढ्यात या गीताने हजारो स्वातंत्र्यसैनिकांना प्रेरणा दिली. स्वातंत्र्यसैनिकांच्या बैठका आणि सभांमध्ये या गीताचे सुरुवातीचे दोन कडवे नियमितपणे गायले जायचे. हळूहळू, 'वंदे मातरम्' हे भारताची राष्ट्रीय चेतना आणि स्वातंत्र्याच्या आकांक्षांची एक सशक्त अभिव्यक्ती बनले. स्वातंत्र्यानंतर याच गीताला भारताचे 'राष्ट्रगीत' (National Song) म्हणून मान्यता देण्यात आली.

सिस्टर निवेदिता आणि 'वंदे मातरम्'ची ऐतिहासिक जोड

बेलफास्ट येथील भारतीय वाणिज्य महादूतावासाने स्पष्ट केले की, ही सांगीतिक आदरांजली केवळ भारताच्या स्वातंत्र्याचा उत्सव नाही, तर ती उत्तरी आयर्लंड आणि भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील एक ऐतिहासिक संबंधही जगासमोर आणते. हा संबंध सिस्टर निवेदिता (Sister Nivedita) यांच्या जीवन आणि कार्याशी जोडलेला आहे.

ऑक्टोबर १८६७ मध्ये काउंटी टायरोनच्या डुंगानन येथे मार्गारेट एलिझाबेथ नोबल या नावाने जन्मलेल्या सिस्टर निवेदिता पुढे भारताच्या राष्ट्रीय जागृतीच्या प्रमुख पुरस्कर्त्या बनल्या. त्या भारताच्या बौद्धिक आणि राष्ट्रवादी चळवळीतील अनेक प्रमुख व्यक्तींच्या जवळच्या सहयोगी होत्या. 'आवाज द व्हॉईस'ला मिळालेल्या माहितीनुसार, त्यांच्या कार्यांमध्ये आणि भारताविषयीच्या त्यांच्या संकल्पनेत 'वंदे मातरम्'ला अत्यंत विशेष स्थान होते. त्यांनी भारतात उभारलेल्या स्वतःच्या शाळेत या गीताचा प्रार्थना म्हणूनही स्वीकार केला होता. याच ऐतिहासिक संबंधांना या कार्यक्रमाद्वारे उजाळा देण्यात आला.