साकिब सलीम

सर्वसामान्य समजुतीला फाटा देत एक मोठे सत्य समोर येते.गेल्या चार शतकांतील इस्लामचा इतिहास आपण पाहिला पाहिजे.हा इतिहास अरबांनी नव्हे, तर भारतीय उपखंडातील विद्वानांनी चालवला आहे.भारतीय इस्लामी विद्वानांना "उलेमा-ए-हिंद" म्हटले जाते.त्यांनी कुराण आणि भारतातील अनोख्या सामाजिक-राजकीय वास्तवावर आधारित असा एक विचार प्रवाह तयार केला.यातूनच जगभरातील मुस्लिमांना दिशा देण्याचे महान कार्य झाले.आता एक मोठा प्रश्न उभा राहतो.हीच नेतृत्व परंपरा भारत भविष्यातही अशीच कायम राखू शकेल का?

अठराव्या शतकात जगभरात अनेक मोठ्या घडामोडी घडत होत्या.मुघल साम्राज्याचा अस्त होत होता.युरोपीय वसाहतवादाचा उदय होत होता.औद्योगिक क्रांतीची लाट सर्वत्र पसरत होती.अशा वेळी भारतीय इस्लामी विद्वानांनी एक जिवंत आणि सखोल अंतर्गत संवाद सुरू केला.याचा एक व्यापक प्रभाव जागतिक मुस्लिम "उम्माह"वर पडणार होता.हे सगळे केवळ कोरडे शैक्षणिक बदल नव्हते.ती काळाची गरज ओळखून उभी राहिलेली एक जिवंत "तहजीब" म्हणजेच संस्कृती होती.

या वैचारिक क्रांतीची पायाभरणी शाह वलीउल्ला दहलवी यांनी केली.त्यांनी अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीला दक्षिण आशियाई इस्लामी विचारांचा भक्कम पाया रचला.या विचारांचा प्रभाव पुढील सलग तीन शतके जगभर राहिला.त्यांना भविष्यातील राजकीय आणि सामाजिक धोके स्पष्ट दिसत होते.इस्लामला फक्त दरबारी लोकांपासून सामान्य माणसाच्या हृदयापर्यंत नेण्याची गरज त्यांनी अचूक ओळखली.त्यांनी पवित्र कुराणचे पर्शियन भाषेत भाषांतर केले.यातून इस्लामच्या आकलनात एक प्रकारची मोठी लोकशाही आली.पुराणमतवादी धर्मगुरूंचा रोष ओढवूनही त्यांनी हे धाडस दाखवले.अरबी भाषा न समजणाऱ्या सामान्य भारतीय जनतेसाठी ईश्वरी ज्ञानाची आणि प्रबोधनाची दारे खुली झाली.

शाह वलीउल्ला दहलवी

ते "ततबीक" म्हणजेच समन्वयावर ठाम विश्वास ठेवत होते.कायदेपंडितांचे नियम आणि सुफी संतांची आध्यात्मिक खोली यांचा मेळ घालण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता.अल्लामा इक्बाल यांच्या शब्दांत सांगायचे तर, शाह वलीउल्ला यांच्या विचारांनीच मुस्लिम जगाची नाडी धडधडू लागली.वलीउल्ला यांच्यासाठी इस्लामी शिकवण ही प्रत्यक्षात जगण्याची धडपड होती.कार्ल मार्क्सच्या आधी जवळपास शंभर वर्षे त्यांनी न्याय म्हणजेच "अदल" या तत्त्वावर आधारित सामाजिक-आर्थिक व्यवस्थेचा आग्रह धरला.दारिद्र्य आणि विषमतेने ग्रासलेला समाज कधीच खऱ्या अर्थाने इस्लामी असू शकत नाही, हे त्यांनी स्पष्ट शब्दांत मांडले.त्यांनी इस्लामी कायद्याचा केवळ कोरडा नियम म्हणून बचाव केला नाही.मानवतेच्या सामूहिक कल्याणासाठी बनवलेली व्यवस्था म्हणून त्यांनी तो सर्वांसमोर मांडला.पुढे त्यांच्या मुलांनी आणि नातवंडांनी ही चळवळ प्राणपणाने जिवंत ठेवली.त्यांनी कुराणचे उर्दूमध्ये भाषांतर केले.यातून इस्लामी ज्ञान स्थानिक भाषेत आणि सर्वसामान्यांच्या आवाक्यात आले.

वलीउल्ला यांचे विचार समाजात प्रत्यक्ष रुजवण्याचे काम "देवबंद" शाळेने केले.१८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यात भाग घेतलेल्या इस्लामी विद्वानांनी "दारुल उलूम देवबंद"ची स्थापना केली.ही केवळ एक धार्मिक शाळा नव्हती.ती सांस्कृतिक आणि राजकीय प्रतिकाराची एक मोठी संस्था होती.मौलाना मुहम्मद कासीम नानौतवी आणि रशीद अहमद गंगोही यांनी ब्रिटिश राजवटीच्या काळात भारतातील सांस्कृतिक आक्रमणाविरुद्ध उलेमांना खंबीर नेतृत्व दिले.ब्रिटिशांची राजवट हे एक वास्तव आहे, हे त्यांनी ओळखले होते.या संकटाच्या काळात समाजाला दिशा देण्याची मोठी जबाबदारी उलेमांवर होती.

रशीद अहमद गंगोही

दारुल उलूमने धर्मातील सामाजिक अनिष्ट प्रथा दूर करण्याचा आटोकाट प्रयत्न केला.त्यांनी मूळ ग्रंथांकडे परत जाण्याचा आग्रह धरला.त्यांची मदरसा पद्धत काळाच्या ओघात अत्यंत उपयुक्त ठरली.त्यांनी कोणतीही सरकारी मदत स्पष्टपणे नाकारली.केवळ जनतेच्या वर्गणीवर म्हणजेच "चंदा" यावर ते अवलंबून राहिले.यातून राज्य हस्तक्षेपापासून मुक्त असा खऱ्या अर्थाने "सार्वजनिक" इस्लाम निर्माण झाला.१८६६ मध्ये सुरू झालेल्या या मदरसा पद्धतीशी आज भारतात आणि जगभरात हजारो मदरसे जोडले गेले आहेत.

देवबंदचे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदान हा त्यांच्या इतिहासातील एक सुवर्ण अध्याय आहे.शेखुल हिंद मौलाना महमूद हसन यांच्या नेतृत्वाखालील "रेशमी रुमाल चळवळ" (सिल्क लेटर मुव्हमेंट) याचाच एक भाग होती.देवबंदी विचारप्रणाली भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याशी किती घट्ट जोडलेली होती, हे यातून सिद्ध होते.नंतर या इस्लामी विद्वानांनी "जमीयत-उलेमा"ची स्थापना केली.महात्मा गांधी आणि सुभाषचंद्र बोस यांच्यासोबत खांद्याला खांदा लावून त्यांनी स्वातंत्र्यासाठी लढा दिला.देवबंदी विचारानुसार, वसाहतवादी जुलुमाविरुद्धचा लढा आणि श्रद्धा या दोन वेगळ्या गोष्टी कधीच नव्हत्या.

एकीकडे देवबंद विचारांच्या शुद्धीकरणावर भर देत होते.दुसरीकडे इमाम अहमद रजा खान यांनी भारतीय मुस्लिमांचा "आत्मा" वाचवण्याचा प्रयत्न केला.हा आत्मा म्हणजे प्रेषित मुहम्मद यांच्यावरील सखोल प्रेम!इमाम अहमद रजा यांनी एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात "बरेली चळवळ" (अहले सुन्नत व जमात) उभी केली.दक्षिण आशियाई इस्लामची ओळख असलेल्या सुफी परंपरेचे रक्षण करणे, हा यामागील मुख्य उद्देश होता.

अहमद रजा हे एक बहुश्रुत विद्वान होते.त्यांनी खगोलशास्त्रापासून ते न्यायशास्त्रापर्यंत अनेक विषयांवर विपुल लेखन केले.त्यांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू "इश्क-ए-रसूल" म्हणजेच प्रेषितांवरील प्रेम हा होता.प्रेषित हे केवळ एक ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्व नाहीत.ते एक जिवंत आध्यात्मिक अस्तित्व आहेत, असा भक्कम युक्तिवाद त्यांनी केला.बरेलवी लोकांसाठी ईद-ए-मिलाद (मौलिद) साजरी करणे, संतांचा (पीर) आदर करणे आणि दर्ग्याची संस्कृती जपणे महत्त्वाचे होते.या सांस्कृतिक गोष्टींनी इस्लामला स्थानिक मातीत घट्ट रुजवून ठेवले.त्यांनी श्रद्धेच्या सौंदर्यात्मक आणि भावनिक पैलूंना एक सैद्धांतिक ढाल दिली.इस्लामी चौकटीत "गंगा-जमुनी तहजीब" जिवंत ठेवण्याचे काम त्यांनी केले.

मौलाना महमूद हसन 

१९२० च्या दशकात मौलाना मुहम्मद इलियास कांधलवी यांनी ग्रामीण भागाचे बारकाईने निरीक्षण केले.गरिबी आणि शिक्षणाच्या अभावामुळे अनेक मुस्लिम केवळ नावापुरते मुस्लिम राहिले होते.ते स्वतःच्याच श्रद्धेपासून दुरावले होते.यावर उपाय म्हणून त्यांनी "तबलीगी जमात" सुरू केली.आधुनिक इतिहासातील ही सर्वात यशस्वी तळागाळातील मुस्लिम चळवळ मानली जाते.या चळवळीने "मदरशातील उलेमा" यांच्याकडून लक्ष हटवून "रस्त्यावरील मुस्लिम" यावर केंद्रित केले.धर्माला सहा मूलभूत मुद्द्यांमध्ये विभागून त्यांनी सामान्य माणसाला धर्मोपदेशक बनण्याची ताकद दिली.ही एक समतावादी क्रांती होती.एक मजूर आणि एक व्यापारी एकाच जमिनीवर बसून एकाच ताटात जेवू लागले.ईश्वरासाठी ते एकत्र प्रवास करू लागले.

या चळवळीने दैनंदिन जीवनाला पावित्र्य प्राप्त करून दिले.अन्न खाण्यापासून ते शेजाऱ्याला अभिवादन करण्यापर्यंत प्रत्येक कृती ही एक धार्मिक कृती आहे, अशी शिकवण त्यांनी दिली.जातीय तणावाच्या त्या काळात या चळवळीने समाजाला राजकारणापासून दूर ठेवले.त्यांनी अंतर्गत नैतिक पुनर्बांधणीवर भर दिला.इतरांना मुस्लिम बनवण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी स्वतः आधी एक चांगले मुस्लिम बना, असा कानमंत्र इलियास यांनी दिला.

विसाव्या शतकात राष्ट्रवाद, समाजवाद आणि धर्मनिरपेक्षता यांसारख्या आधुनिक "इझम"चे आव्हान उभे राहिले.सय्यद अबुल आला मौदुदी यांनी याला उत्तर दिले.त्यांनी इस्लामला एक परिपूर्ण व्यवस्था म्हणजेच "निजाम" म्हणून जगासमोर मांडले. "जमात-ए-इस्लामी" या त्यांच्या संघटनेने तबलीगी जमातच्या अगदी उलट विचार मांडला.इस्लाम ही केवळ मुस्लिम व्यक्तीची खाजगी बाब नाही.ती राज्य आणि समाजासाठी एक सर्वसमावेशक मार्गदर्शक व्यवस्था आहे, असा प्रचार त्यांनी केला.

मौदुदी यांचे विचार तार्किकदृष्ट्या क्रांतिकारक होते.ईश्वराचे सार्वभौमत्व म्हणजेच "हाकीमिय्याह" स्पष्ट करण्यासाठी त्यांनी आधुनिक भाषेचा प्रभावी वापर केला.त्यांचे राजकीय विचार आजही वादाचा विषय आहेत.त्यांची विचारधारा केवळ एक सिद्धांत होता, असे काहींचे म्हणणे आहे.असे असले तरी, त्यांच्या बौद्धिक योगदानाचा इजिप्तसारख्या दूरच्या देशांवर दूरगामी प्रभाव पडला.

भारतीय विद्वानांच्या योगदानाबद्दल बोलताना इस्माईली परंपरांचा उल्लेख टाळता येणार नाही.यात दाऊदी बोहरा आणि आगाखानी समुदायांचा समावेश होतो.इस्लामी विचार आपले मूळ स्वरूप न गमावता आधुनिकतेला कसे स्वीकारू शकतो, याचे एक अनोखे मॉडेल या समुदायांनी दिले आहे.दाऊदी बोहरा समुदायाने त्यांच्या "दाई" यांच्या नेतृत्वाखाली फातिमी परंपरेची बौद्धिक जपणूक केली आहे.शिक्षण, पर्यावरण आणि व्यापार यावर लक्ष केंद्रित करून त्यांनी एक समृद्ध, कायदा पाळणारा आणि सखोल धार्मिक समुदाय जगासमोर उभा केला आहे.

त्याचप्रमाणे, आगा खान यांच्या नेतृत्वाखालील आगाखानी समुदायाने "बहुलवाद आणि बुद्धिमत्ता" यांचा पुरस्कार केला आहे.इमामत हा अध्यात्म आणि भौतिक जग यातील दुवा ठरू शकतो, हे त्यांनी दाखवून दिले आहे.दर्जेदार शिक्षण आणि मानवतावाद हे एक धार्मिक कर्तव्य मानून त्यांनी काम केले आहे.आगा खान यांच्याच शब्दांत सांगायचे तर, कुराण आपल्याला सांगते, हे जग ईश्वराची खूण आहे.विज्ञान आणि बुद्धिमत्तेच्या माध्यमातून या जगाचा अभ्यास करणे, हीच मुळी एक उपासना आहे.

गेल्या चारशे वर्षांत जगाने जो इस्लाम पाहिला आहे, तो बहुतांशी भारतीय इस्लामी विद्वानांनीच परिभाषित केला आहे.तबलीगी जमात ही आजही जगातील सर्वात मोठी जनआंदोलन चळवळ आहे.देवबंदकडे जगातील सर्वात मोठी मदरसा व्यवस्था आहे.युरोप, आफ्रिका, आशिया आणि अमेरिकेत त्यांचे हजारो मदरसे आहेत.उपखंडातील आणि बाहेरील मुस्लिम स्वतःची ओळख कशी निर्माण करतात, हे बरेलवी चळवळीने ठरवले आहे.शिया विद्वानांमध्ये अयातुल्ला खोमेनी यांचा प्रभाव नाकारता येत नाही.ते मुळचे लखनौचे होते.मौदुदी यांच्या शिकवणीने इजिप्त आणि इतर ठिकाणच्या नेत्यांना प्रेरणा दिली आहे.

हेही वाचा: मुस्लिम जीवनशैली आणि घटनात्मक मूल्ये यांची सांगड कशी घालावी? लोकशाहीत विधायक सहभाग कसा नोंदवावा?

इस्लाम केवळ अरबांनी परिभाषित केला आहे किंवा ते जगाचे आध्यात्मिक नेतृत्व करतात, हा विचार पूर्णपणे चुकीचा आहे.गेल्या अनेक शतकांपासून भारतच इस्लामी जगाचे नेतृत्व करत आहे!खऱ्या इस्लामसाठी भारतीय मुस्लिमांनी केवळ अरबांचे अनुकरण करावे, या आधुनिक सुशिक्षित वर्गातील कल्पनेला कोणताही ऐतिहासिक आधार नाही.

भारतीय विद्वानांनी स्वतःची एक वेगळी समज विकसित केली.नंतर अरबांसह संपूर्ण जगाने त्याचे अनुकरण केले.भारताने आजवर अनेक दिग्गज इस्लामी विचारवंत घडवले आहेत.भविष्यातही भारत हे करू शकेल का? मुस्लिमांना योग्य दिशा देणारे तरुण विचारवंत आपण घडवत आहोत का? हा खरा प्रश्न आहे.नेतृत्वासाठी नक्कीच अशा विचारवंतांची गरज लागेल.ते एक नवा विचार जगासमोर ठेवू शकतील.हा विचार सर्वसमावेशक असेल आणि जगातील इतर विचारसरणीशी त्याचा कोणताही संघर्ष नसेल.

(साकिब सलीम हे इतिहास आणि वारसा या विषयांवर विपुल लेखन करतात.)