डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम
सृजन पाल सिंग
काही लोक त्यांच्या शोधांमुळे इतिहासाच्या पानांवर अमर होतात. काही जण त्यांच्या राजकीय कामगिरीमुळे लक्षात राहतात, तर काहींची ओळख त्यांनी भूषवलेली पदे, त्यांची प्रतिष्ठा किंवा त्यांच्या ताकदीवरून ठरते. मात्र डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम हे अशा दुर्मिळ लोकांपैकी होते, ज्यांनी विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि राष्ट्रीय सुरक्षेत अनन्यसाधारण योगदान देऊनही स्वतःची सर्वात मोठी ओळख 'शिक्षक' म्हणूनच मानली.
त्यांच्यासाठी आयुष्यातील सर्वात मोठे यश क्षेपणास्त्रे बनवणे, भारताचे अण्वस्त्रसज्ज देशाचे स्वप्न पूर्ण करणे किंवा देशाचे राष्ट्रपती म्हणून राष्ट्रपती भवनात पोहोचणे हे नव्हते. येणाऱ्या पिढ्यांनी मला एक शिक्षक म्हणून लक्षात ठेवावे, हीच त्यांची सर्वात मोठी आणि खोल इच्छा होती.
हे ऐकायला अतिशय साधे वाटू शकते, पण त्यात राष्ट्रउभारणीचे एक खूप मोठे तत्त्वज्ञान दडलेले आहे. पुस्तकातले ज्ञान देण्यापलीकडे जाऊन शिक्षक मुलांचे व्यक्तिमत्त्व घडवतात, त्यांचे चारित्र्य घडवतात आणि समाजाला चांगल्या भविष्याकडे नेतात, असा डॉ. कलाम यांचा ठाम विश्वास होता. एक चांगला शिक्षक म्हणजे तो नव्हे जो विद्यार्थ्यांना केवळ परीक्षेत चांगले गुण मिळवून देतो, तर एक चांगला शिक्षक तो असतो जो काळानुसार येणाऱ्या आव्हानांना तोंड देणारे आणि देशाच्या प्रगतीला हातभार लावणारे नागरिक घडवतो.
२७ जुलै २०१५ रोजी 'आयआयएम शिलाँग'च्या विद्यार्थ्यांना संबोधित करत असतानाच डॉ. कलाम यांनी जगाचा निरोप घेतला. भारताची वैज्ञानिक प्रगती, राष्ट्रीय सुरक्षा आणि तरुण पिढीच्या स्वप्नांसाठी संपूर्ण आयुष्य वाहिलेल्या या माणसाने अखेरचा श्वासही विद्यार्थ्यांच्याच मध्ये घेतला. ते मंचावर होते, हातात मायक्रोफोन होता आणि समोर विद्यार्थी बसले होते. ज्या कामावर त्यांनी सर्वात जास्त प्रेम केले, तेच काम करत असताना त्यांची प्राणज्योत मालवली. त्यांच्या संपूर्ण आयुष्याचा अर्थ यापेक्षा सुंदर आणि प्रभावीपणे दुसरा कोणताही प्रसंग सांगू शकत नाही.
त्यांच्या निधनाला एक दशकाहून अधिक काळ उलटून गेला असला तरी, डॉ. कलाम आज देशातील घराघरांत आणि लोकांच्या आठवणींत तितकेच जिवंत आहेत. शाळा आपल्या हाऊसेसना त्यांचे नाव देतात, त्यांचे फोटो लावतात आणि भाषणांमधून, पुस्तकांमधून तसेच शैक्षणिक उपक्रमांतून त्यांच्या विचारांना उजाळा देतात. मुले त्यांना भारताचे 'मिसाइल मॅन' म्हणून ओळखतात, तर तरुण त्यांना असे राष्ट्रपती म्हणून लक्षात ठेवतात ज्यांनी राष्ट्रपती भवनाची प्रतिष्ठा आणि उंची सर्वसामान्य नागरिकांच्या, विशेषतः विद्यार्थ्यांच्या जवळ आणली.
त्यांच्या लोकप्रियतेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा हा वारसा कोणत्याही एका राजकीय पक्षापुरता, धार्मिक समुदायापुरता किंवा भाषेपुरता मर्यादित नाही. भारतातील विविध भागांतील लोक, वेगवेगळ्या धर्माचे आणि संस्कृतीचे तरुण, तसेच शिक्षण आणि विज्ञानाची आवड असणारे विद्यार्थी आजही त्यांच्याकडे एक आदर्श म्हणून पाहतात.
एखाद्या असाधारण व्यक्तीचे सर्वात मोठे यश हेच असते की जेव्हा त्यांचे विचार त्यांच्या वैयक्तिक ओळखीच्या पलीकडे जाऊन संपूर्ण समाजाची सामायिक संपत्ती बनतात. डॉ. कलाम यांचे आयुष्य याचे एक सुंदर उदाहरण आहे.
विज्ञानाकडून राष्ट्रउभारणीकडे
एका माणसाची दृष्टी संपूर्ण देशाची क्षमता कशी बदलू शकते, हे डॉ. कलाम यांच्या जीवनप्रवासातून दिसून येते. भारताचा क्षेपणास्त्र कार्यक्रम, संरक्षण संशोधन, अंतराळ तंत्रज्ञान आणि स्वदेशी वैज्ञानिक क्षमतेच्या विकासात त्यांनी अत्यंत मोलाचे योगदान दिले. भारताने सुरक्षेसाठी दुसऱ्या देशांवर अवलंबून राहू नये आणि विज्ञान-तंत्रज्ञानात आत्मविश्वासाने पुढे जावे, असे स्वप्न त्यांनी पाहिले होते.
पण त्यांच्या वैज्ञानिक कारकिर्दीला केवळ क्षेपणास्त्रांपुरते मर्यादित ठेवणे म्हणजे त्यांच्या योगदानाचा आवाका कमी करण्यासारखे होईल. भारताला तंत्रज्ञानाच्या दृष्टीने सक्षम आणि आत्मनिर्भर बनवणे हा त्यांचा मुख्य उद्देश होता. भारतीय वैज्ञानिक, अभियंते आणि तरुणांनी त्यांच्या ज्ञानाचा वापर देशाच्या समस्या सोडवण्यासाठी करावा, अशी त्यांची इच्छा होती. विज्ञानाचा फायदा जेव्हा देश आणि समाजापर्यंत पोहोचतो, तेव्हाच त्याला खरे मूल्य प्राप्त होते, असे ते मानत असत.
स्वदेशी संरक्षण तंत्रज्ञानाचा विकास करण्यापासून ते भारताच्या धोरणात्मक क्षमता मजबूत करण्यापर्यंत, डॉ. कलाम यांच्या कामाने देशाला आत्मनिर्भरतेच्या दिशेने जाण्याची प्रेरणा दिली. 'आकाश', 'अग्नी' आणि 'ब्राह्मोस' यांसारख्या क्षेपणास्त्र प्रणालींबद्दल आणि भारताच्या व्यापक संरक्षण संशोधनाबद्दल बोलताना त्यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते.
या सर्व कार्यक्रमांचे यश हे अनेक शास्त्रज्ञ, अभियंते आणि संस्थांच्या वर्षानुवर्षांच्या सामूहिक मेहनतीचे फळ होते. मात्र या प्रयत्नांना योग्य दिशा देण्यात आणि वैज्ञानिक समुदायाला प्रेरित करण्यात डॉ. कलाम यांनी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली.
भारताची सुरक्षा आणि सामरिक ताकदीबद्दल जेव्हा जेव्हा चर्चा होते, तेव्हा त्यांचे योगदान आजही तितकेच महत्त्वाचे ठरते. देशाची खरी ताकद केवळ साधनांमध्ये नसते, तर ती साधने वापरणाऱ्या लोकांच्या बुद्धिमत्तेत, शिस्तीत आणि दृष्टिकोनात असते, याची आठवण त्यांचे विचार करून देतात.
तरीही, डॉ. कलाम यांचे मोठेपण केवळ संरक्षण आणि विज्ञानातील यशावरून मोजता येत नाही. त्यांनी प्रयोगशाळांच्या पलीकडे जाऊन देशभरातील तरुणांच्या मनापर्यंत पोहोचणे पसंत केले. वैज्ञानिक प्रगतीला मानवी क्षमतेशी जोडण्याची हीच किमया त्यांना एका महान शास्त्रज्ञाकडून राष्ट्रनिर्मात्याच्या रूपात घेऊन गेली.
आयुष्याचा विचार करायला लावणारा 'तो' प्रश्न
डॉ. कलाम यांच्यासोबत अगदी जवळून काम केलेले सृजन पाल सिंग यांचे अनुभव कलाम साहेबांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा असा एक पैलू उघड करतात, जो आजही तरुणांसाठी आणि आपल्या शिक्षण व्यवस्थेसाठी अत्यंत मार्गदर्शक आहे.
सिंग यांनी २००९ मध्ये डॉ. कलाम यांच्यासोबत काम करण्यास सुरुवात केली, तेव्हा ते आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला होते. एका नवोदित तरुणासाठी भारताच्या सर्वात आदरणीय शास्त्रज्ञांपैकी एक आणि माजी राष्ट्रपतींसोबत काम करण्याची संधी मिळणे हीच मुळात मोठी गोष्ट होती. पण डॉ. कलाम यांच्यात एक वेगळाच गुण होता: त्यांना सहकाऱ्यांच्या पदापेक्षा किंवा अनुभवापेक्षा त्यांच्यात असलेल्या क्षमतेमध्ये जास्त रस असायचा.
ते अनेकदा सिंग यांना असा एक प्रश्न विचारायचे ज्याचे उत्तर देणे सोपे नव्हते: येणाऱ्या पिढ्यांनी तुम्हाला कशासाठी लक्षात ठेवावे असे तुम्हाला वाटते? तुमच्या आयुष्यातून तुम्हाला कोणती ओळख निर्माण करायची आहे?
हा काही केवळ सहज विचारलेला नेहमीचा प्रश्न नव्हता. तरुणाने आपल्या आयुष्याचा खरा उद्देश शोधावा, यासाठी प्रोत्साहित करण्याची ती डॉ. कलाम यांची एक खास पद्धत होती. ते सिंग यांचे उत्तर शांतपणे ऐकून घ्यायचे आणि पुढच्या भेटीत तोच प्रश्न वेगळ्या रूपात पुन्हा विचारायचे. त्यांच्या तरुण सहकाऱ्याने आपल्या उत्तराचा अधिक सखोल विचार करावा आणि आयुष्याच्या दिशेकडे गांभीर्याने पाहावे, अशी त्यांची इच्छा असायची. शेवटी, सिंग यांनी तोच प्रश्न फिरवून डॉ. कलाम यांनाच विचारण्याचे ठरवले.
त्यांनी कलाम साहेबांसमोर चार पर्याय ठेवले. भारताचे 'स्पेस मॅन', 'मिसाइल मॅन', 'न्यूक्लियर मॅन' की 'पीपल्स प्रेसिडेंट' (जनतेचे राष्ट्रपती) - यापैकी कोणत्या रुपात लोकांनी तुम्हाला आठवणीत ठेवावे?
प्रत्येक ओळख ही देशासाठी केलेले एक असाधारण यश आणि अनेक दशकांची कठीण मेहनत दाखवणारी होती. तरीही, मंद हसत डॉ. कलाम म्हणाले की, योग्य उत्तर या चार पर्यायांमध्ये नाहीच आहे. तिथे एक पाचवी ओळख आहे ज्याकडे लोक सहसा दुर्लक्ष करतात.
ती ओळख म्हणजे 'शिक्षक'
भारताने आपल्याला एक शिक्षक म्हणून लक्षात ठेवावे, अशी डॉ. कलाम यांची इच्छा होती. शिक्षक इतरांच्या आयुष्यात प्रकाशाची वाट दाखवतात, असे ते मानत असत. ते शास्त्रज्ञ, डॉक्टर आणि अभियंते घडवतात, प्रशासकांना योग्य मार्गदर्शन करतात आणि समाजाचे भविष्य घडवायला मदत करतात. देशाच्या प्रत्येक यशामागे असे शिक्षक असतात जे मुलांमधील गुणवत्ता ओळखतात, त्यांना संधी देतात आणि त्यांच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवतात.
त्यांचे हे उत्तर त्यांच्या संपूर्ण आयुष्याला मार्गदर्शन करणारे तत्त्वज्ञान समजून घेण्याची गुरुकिल्ली आहे. डॉ. कलाम यांच्या विचारांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी शिक्षणाला केवळ शाळा आणि महाविद्यालयांच्या भिंतींपुरते मर्यादित ठेवले नाही. त्यांच्यासाठी शिकणे ही एक सतत चालणारी प्रक्रिया होती, जी कुटुंबे, समाज, संस्था आणि देशाच्या भविष्याशी जोडलेली होती.
शिक्षकाची जबाबदारी केवळ अचूक उत्तरे देणे ही नसते, तर विद्यार्थ्यांना योग्य प्रश्न विचारायला शिकवणे हीसुद्धा असते. जेव्हा शिक्षक विद्यार्थ्यांना स्वतंत्रपणे विचार करण्याचे स्वातंत्र्य देतात, त्यांच्यातील उत्सुकतेला खतपाणी घालतात आणि चुकांमधून शिकण्याची संधी देतात, तेव्हाच खरे शिक्षण घडते.
सृजन पाल सिंग यांच्यासोबतच्या संवादातून डॉ. कलाम यांचा हाच दृष्टिकोन दिसून आला. एखाद्या तरुणाला 'तू काय बनले पाहिजेस' हे सांगण्याऐवजी, ते वारंवार प्रश्न विचारून त्याला स्वतःची उत्तरे शोधण्यासाठी प्रोत्साहित करायचे. स्वतःचे ध्येय लादण्याऐवजी, त्यांनी इतरांना त्यांच्या आयुष्याचा उद्देश शोधण्यात मदत केली.
आज भारताच्या शिक्षण व्यवस्थेला नेमक्या याच दृष्टिकोनाची गरज आहे. परीक्षेत चांगले गुण मिळवणे, स्पर्धा परीक्षा पास होणे आणि चांगल्या पगाराची नोकरी मिळवणे, यासाठी विद्यार्थ्यांवर सतत दबाव असतो. या गोष्टींना स्वतःचे महत्त्व आहेच, पण शिक्षण केवळ या गोष्टींपुरते मर्यादित राहू शकत नाही.
आपल्याला अशा शिक्षण व्यवस्थेची गरज आहे जी मुलांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन, संवेदनशीलता, नैतिक धैर्य, सर्जनशीलता आणि सामाजिक जबाबदारीची भावना विकसित करेल.
यात पालकांचीही अत्यंत महत्त्वाची भूमिका आहे. मुलांनी काय केले पाहिजे हे फक्त सांगणे पुरेसे नाही. त्यांनी आयुष्यात काय मिळवायचे आहे आणि समाजासाठी ते काय योगदान देऊ शकतात, याचा विचार करायलाही त्यांना प्रवृत्त केले पाहिजे. त्यांचे प्रश्न ऐकणे, त्यांच्या उत्सुकतेचा आदर करणे आणि त्यांच्या चुकांना शांतपणे हाताळणे हा शिक्षणाचाच एक भाग आहे.
चांगला शिक्षक तोच नसतो जो सतत बोलत राहतो, तर चांगला शिक्षक तो असतो जो विद्यार्थ्यांना स्वतंत्रपणे विचार करण्याची, प्रश्न विचारण्याची आणि स्वतःचे निर्णय घेण्याची क्षमता विकसित करायला मदत करतो.
डॉ. कलाम यांचा वारसा सर्वांचा आहे
डॉ. कलाम यांच्या निधनानंतरही लोकांच्या मनात त्यांच्याबद्दल असलेला आदर हेच दर्शवतो की त्यांनी जनतेच्या हृदयात किती अढळ स्थान मिळवले आहे. त्यांच्या आठवणी जिवंत ठेवण्यासाठी कोणत्याही राजकीय प्रचाराची किंवा एका विचारसरणीच्या पाठिंब्याची गरज पडली नाही. त्यांच्या विचारांनी प्रेरित झालेल्या लोकांनीच त्यांचे विचार पुढे नेले आणि नव्या पिढ्यांपर्यंत पोहोचवले.
या व्यापक लोकप्रियतेचे एक कारण म्हणजे भारताच्या विकासाबाबतचा त्यांचा दृष्टिकोन. डॉ. कलाम यांच्यासाठी प्रगती म्हणजे केवळ आर्थिक वाढ नव्हती. ज्ञान, आत्मनिर्भरता, चारित्र्यनिर्मिती आणि मानवी मूल्ये तितकीच महत्त्वाची होती.
माणसाची ओळख ही त्याच्या जन्माच्या, धर्माच्या, भाषेच्या किंवा सामाजिक पार्श्वभूमीच्या खूप वर जाऊ शकते, हेच त्यांचे आयुष्य दाखवून देते. आपल्या कृतीतून आणि विचारांतून अशी माणसे वेगवेगळ्या परिस्थितींमध्ये वाढलेल्या, पण एका चांगल्या भविष्याचे स्वप्न पाहणाऱ्या लोकांना एकत्र आणू शकतात.
आजच्या काळात जेव्हा समाज भेदभावाच्या आणि अविश्वासाच्या आव्हानांना तोंड देत आहे, तेव्हा डॉ. कलाम यांचा वारसा आपल्याला आठवण करून देतो की शिक्षण आणि ज्ञानात लोकांना एकत्र आणण्याची ताकद आहे. मुलांच्या स्वप्नांना कोणत्याही धार्मिक किंवा घटनात्मक सीमा नसतात. वैज्ञानिक शोधांचे फायदे आणि शैक्षणिक संधीही सर्व मानवजातीपर्यंत पोहोचल्या पाहिजेत.
त्यामुळे डॉ. कलाम यांचे स्मरण करणे म्हणजे भूतकाळातील एका महान शास्त्रज्ञाला केवळ श्रद्धांजली वाहणे नाही, तर भारताचे भविष्य आपल्या तरुणांच्या बुद्धिमत्तेवर, कष्टांवर आणि नैतिक जबाबदारीवर अवलंबून आहे, या विचाराला पुढे नेणे आहे.
राष्ट्रउभारणीची सुरुवात घरापासून होते
डॉ. कलाम यांचे शिक्षणाचे तत्त्वज्ञान स्वीकारण्यासाठी कोणत्याही मोठ्या पदाची, विशेष प्रशिक्षणाची किंवा मोठ्या व्यासपीठाची गरज नाही. आपल्या रोजच्या जगण्याच्या पद्धतीपासूनच याची सुरुवात होऊ शकते.
पालक आपल्या मुलांचे शिक्षक बनू शकतात. मोठी भावंडे लहानांसमोर चांगला आदर्श ठेवू शकतात. अनुभवी सहकारी कामाच्या ठिकाणी इतरांना शिकायला मदत करू शकतात. जबाबदार नागरिक आपल्या वर्तनातून आसपासच्या लोकांना प्रेरित करू शकतात.
पण शिक्षक असणे म्हणजे इतरांवर अधिकार गाजवणे नव्हे. याचा अर्थ संयम ठेवणे, शांतपणे संवाद साधणे, वेगवेगळे दृष्टिकोन ऐकून घेणे आणि आपल्या कृतीतून चांगल्या मूल्यांचे दर्शन घडवणे असा होतो. समाज केवळ उपदेशांनी बदलत नाही, तर लोक जेव्हा स्वतः त्या मूल्यांचे आचरण करतात तेव्हा समाज बदलतो.
जेव्हा कुटुंबे प्रामाणिकपणा, संवेदनशीलता, शिस्त आणि परस्परांबद्दलच्या आदराचे वातावरण तयार करतात, तेव्हा मुले त्यातून शिकतात. जेव्हा मुलांना प्रश्न विचारण्यास प्रोत्साहन दिले जाते, तेव्हा त्यांची उत्सुकता वाढते. जेव्हा त्यांना इतरांना मदत करायला शिकवले जाते, तेव्हा त्यांची सामाजिक जबाबदारीची भावना अधिक मजबूत होते.
राष्ट्रउभारणीची सुरुवात केवळ संसदेत, सरकारी मंत्रालयांत किंवा मोठ्या धोरणात्मक उपक्रमांतूनच होत नाही. तिची पायाभरणी घरात, शाळांमध्ये आणि रोजच्या व्यवहारांत होते, जे हळूहळू समाजाची संस्कृती घडवत असतात.
डॉ. कलाम यांच्या वारशाचा खरा अर्थ हाच आहे. त्यांनी ज्या भारताचे स्वप्न पाहिले होते तो केवळ प्रगत क्षेपणास्त्रांचा, अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा आणि मजबूत अर्थव्यवस्थेचा देश नव्हता. त्यांना असा भारत हवा होता जिथे तरुण मोठी स्वप्ने पाहू शकतील, ज्ञानाची कदर करतील आणि आपल्या वैयक्तिक प्रगतीला देशाच्या प्रगतीशी जोडतील.
डॉ. कलाम नेहमी तरुणांना मोठी स्वप्ने पाहण्याचा सल्ला द्यायचे. स्वप्ने म्हणजे झोपेत पाहिलेले केवळ भास नसावेत, यावर त्यांचा विश्वास होता. खरे स्वप्न तेच असते जे माणसाला कष्ट करायला, संकटांशी लढायला आणि ध्येयाच्या दिशेने सतत पुढे जायला प्रेरित करते.
पण मोठी स्वप्ने पाहणे म्हणजे केवळ मोठी नोकरी मिळवणे, मोठे पद मिळवणे किंवा स्वतःची प्रसिद्धी मिळवणे असे नाही. हजारो मुलांचे आयुष्य बदलू इच्छिणाऱ्या एका शिक्षकाचे स्वप्नही खूप मोठे असू शकते. गरिबांवर चांगले उपचार करण्याचा डॉक्टरांचा निर्धार, नव्या शोधातून जीवन सोपे करण्याचा शास्त्रज्ञाचा प्रयत्न किंवा आपल्या गावात शिक्षण सुधारण्यासाठी काम करणाऱ्या तरुणाचा ध्यास, हेसुद्धा खूप मोठे स्वप्न असू शकते.
प्रत्येकाची परिस्थिती वेगवेगळी असते आणि त्यांची स्वप्नेही वेगवेगळी असतात. महत्त्वाची गोष्ट ही आहे की आपले आयुष्य केवळ स्वतःच्या फायद्यापुरते मर्यादित राहू नये. आपल्या कामाने इतरांच्या आयुष्यातही सकारात्मक बदल घडवून आणला पाहिजे.
डॉ. कलाम यांना खरी श्रद्धांजली केवळ त्यांचा फोटो लावून, त्यांचे विचार शेअर करून किंवा त्यांच्या नावाने कार्यक्रम आयोजित करून देता येणार नाही. त्यांना दिलेली सर्वात मोठी श्रद्धांजली तीच ठरेल जेव्हा आपण त्यांचे विचार आपल्या रोजच्या वर्तनाचा भाग बनवू: इतरांना पुढे जाण्यास मदत करणे, तरुणांच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवणे आणि आपल्या सभोवताल ज्ञानाचे व संवेदनशीलतेचे वातावरण तयार करणे.
डॉ. कलाम यांच्यासोबत काम करण्याचे आपले अनुभव सांगताना, सृजन पाल सिंग यांनी पुन्हा एकदा तोच प्रश्न समोर आणला जो आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे. हा प्रश्न केवळ एका महान व्यक्तीची आठवण ठेवण्याबद्दल नाही, तर तो आपल्यापैकी प्रत्येकाला आपल्या आयुष्याच्या उद्देशाकडे पाहायला लावणारा प्रश्न आहे.
येणाऱ्या पिढ्यांनी तुम्हाला कशासाठी लक्षात ठेवावे असे तुम्हाला वाटते?
लोकांनी तुम्हाला तुमच्या संपत्तीसाठी, पदासाठी आणि यशासाठी लक्षात ठेवावे असे तुम्हाला वाटते? की तुम्ही असे विचार, अशा कृती आणि बदललेली माणसे मागे सोडून जाऊ इच्छिता जी तुम्ही निघून गेल्यानंतरही बऱ्याच काळापर्यंत लोकांना प्रेरित करत राहतील?
या प्रश्नाचे उत्तर तुमच्यासाठी दुसरे कोणीही देऊ शकत नाही. हे उत्तर तुम्हाला स्वतःलाच शोधावे लागेल.
कदाचित डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांचा हाच सर्वात मोठा धडा आहे: आयुष्याचा खरा अर्थ केवळ आपण स्वतःसाठी काय मिळवतो यात नाही, तर आपण इतरांच्या आयुष्यात किती प्रकाश आणतो यात आहे.
चला, आपल्यातील शिक्षकाला ओळखूया. आपल्या कुटुंबात, समाजात आणि देशात चांगले विचार पसरवूया. मुलांना स्वप्ने पाहण्याचे स्वातंत्र्य देऊया आणि ती स्वप्ने सत्यात उतरवण्यासाठी आवश्यक असलेले ज्ञान, धैर्य आणि आत्मविश्वास त्यांना देऊया. कारण देशाचे भविष्य हे केवळ तिथल्या साधनांवरून ठरत नाही, तर इतरांच्या मनात आशेचा किरण जगावणार्‍या माणसांवरून ठरते.
म्हणूनच, आता प्रश्न तुमचा आहे: येणाऱ्या पिढ्यांनी तुम्हाला कशासाठी लक्षात ठेवावे असे तुम्हाला वाटते?
(सृजन पाल सिंग हे उद्योजक आणि लेखक असून, ते डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्या सल्लागार टीमचे सदस्य होते आणि त्यांनी त्यांच्यासोबत पुस्तकांचे सह-लेखनही केले आहे. माजी राष्ट्रपतींच्या विचारांचा त्यांच्यावर इतका प्रभाव होता की त्यांनी 'कलाम' हे नाव आपल्या नावाचा भाग बनवले. हा लेख त्यांनी विविध पुस्तकांमध्ये आणि मुलाखतींमध्ये डॉ. कलाम यांच्यासोबतच्या आपल्या आठवणींवर आधारित लिहिलेला आहे.)
.jpeg)
