दौलत रहमान, गुवाहाटी

आसामच्या प्रसिद्ध वकील आणि स्तंभलेखिका झेबा झोरिया यांनी माजी बॉलिवूड अभिनेत्री झायरा वसीमवर कडक शब्दात टीका केलीय. स्वातंत्र्यदिनाच्या उत्सवात काश्मिरी शाळकरी मुलींच्या सहभागावर झायराने नुकतंच प्रश्नचिन्ह उपस्थित केलं होतं. झायराचा हा युक्तिवाद इस्लामच्या कट्टरपंथीकरणाचं मोठं उदाहरण आहे, असं झेबा म्हणाल्यात. सोबतच मुस्लिम महिलांचं शिक्षण आणि त्यांच्या ओळखीचा हा चुकीचा अर्थ काढलाय, असंही त्यांनी स्पष्ट केलंय.

As an Assamese Muslim woman, I find this argument more disturbing than the dance she is offended by. And coming from a former Bollywood actor, the irony is difficult to miss.

You built part of your own public career in an industry of cinema, music, dance and performance. Nobody… https://t.co/PUPyK2sv38

— Zeba Zoariah (@ZZoariah) August 17, 2026

स्वतःच्या धर्माशी विसंगत असल्याचं सांगत झायरा वसीमने २०१९ मध्ये अभिनयाचं क्षेत्र पूर्णपणे सोडलं होतं. काश्मीरमधल्या शाळेत स्वातंत्र्यदिनाचा कार्यक्रम पार पडला. या कार्यक्रमात जम्मू आणि काश्मीर वक्फ बोर्डाच्या सहभागावर तिने नुकतेच काही प्रश्न उपस्थित केलेत. मुली मंचावर सादरीकरण करत असल्याचा व्हिडिओ समोर आला होता. मुस्लिम समाजाची सेवा करण्याची मोठी जबाबदारी असलेल्या धार्मिक संस्थेने अशा कार्यक्रमाला पाठिंबा द्यावा का, असा सवाल तिने या व्हिडिओचा संदर्भ देत विचारला. विशेषतः मुलींना अशा प्रकारे मंचावर सादरीकरण करायला लावणं योग्य आहे का, असा मुद्दा तिने मांडला.

संस्थांनी मुलांना "विचार करणं, नवनिर्मिती करणं, शिकणं, चर्चा करणं, घडवणं किंवा योगदान देणं" यासाठी प्रोत्साहन दिलं पाहिजे, असा युक्तिवाद झायराने केला. काश्मीरची शिक्षण, अध्यात्म आणि बौद्धिक विकासाची मोठी परंपरा आहे, याची आठवण तिने करून दिली. आपली टीका मुलांवर नसून असे कार्यक्रम आयोजित करणाऱ्या आणि त्यांना प्रोत्साहन देणाऱ्या संस्थांवर आहे, असं तिने स्पष्टपणे सांगितलं.

झेबा झोरिया अनेकदा सामाजिक प्रश्नांवरच्या दूरचित्रवाणीवरच्या चर्चांमध्ये हिरीरीने सहभागी होतात. त्यांनी झायराच्या या युक्तिवादावर तीव्र आक्षेप नोंदवलाय. हा मुद्दा नृत्य सादरीकरणावरच्या मतभेदांपेक्षा जास्त गंभीर आहे, असं त्या म्हणाल्या.

"आसामी मुस्लिम महिला म्हणून मला हा युक्तिवाद तिने आक्षेप घेतलेल्या नृत्यापेक्षा अधिक अस्वस्थ करणारा वाटतो," असं झेबा यांनी 'एक्स' वरच्या आपल्या पोस्टमध्ये म्हटलंय. स्वतः सिनेमा आणि अभिनयाच्या क्षेत्रात आपलं मोठं करिअर घडवणाऱ्या व्यक्तीकडून असा युक्तिवाद येणं हा मोठा विरोधाभास आहे, अशी खोचक टिप्पणीही त्यांनी केली.

स्वातंत्र्यदिनाच्या उत्सवात नाचल्या म्हणून काश्मिरी मुलींना केवळ "मंचावरची वस्तू" का मानलं जावं, असा मोठा सवाल त्यांनी उपस्थित केला.

शाळांनी मुलींना वादविवाद, विज्ञान, पुस्तकं, इतिहास, कविता, शिष्यवृत्ती आणि खेळांमध्ये अधिक मोठ्या संधी उपलब्ध करून दिल्या पाहिजेत, असा विचार मांडल्यास त्यात आक्षेप घेण्यासारखं काहीही नाही, असं झेबा म्हणाल्या. "तुम्ही असा युक्तिवाद नक्की करा. मी त्याला पूर्ण पाठिंबा देईन," असं त्यांनी स्पष्टपणे सांगितलं.

पण त्यांनी या चर्चेत वक्फ बोर्ड आणि इस्लामिक मूल्यांना ओढण्यावर तीव्र आक्षेप घेतला. भारताचा स्वातंत्र्यदिन साजरा करणाऱ्या मुस्लिम मुलांसमोर धार्मिक पेच उभा राहिल्याचं चित्र यातून निर्माण होतं, असं मत त्यांनी मांडलं.

"पण असं का?" असा सवाल त्यांनी विचारला. 'माझ्या इस्लाममध्ये मला भारतापासून स्वतःला दूर सिद्ध करण्याची अजिबात गरज नाही'

आसामी मुस्लिम महिला म्हणून आलेल्या स्वतःच्या अनुभवाचा संदर्भ झेबा यांनी दिला. मुस्लिम व्यक्ती राहणाऱ्या देशात किंवा समाजात त्याने सांस्कृतिकदृष्ट्या स्वतःला वेगळं ठेवणं त्याच्या ओळखीसाठी अजिबात आवश्यक नाही, असं त्या म्हणाल्या. आसाममधल्या मूळ मुस्लिम समुदायांचा इतिहास आसामी समाजाशी घट्ट जोडलेला आहे, ही मोठी बाब त्यांनी सर्वांच्या निदर्शनास आणून दिली.

"माझी आसामी ओळख माझा इस्लाम अजिबात कमी करत नाही. मला भारतापासून स्वतःला दूर सिद्ध करण्याची माझ्या इस्लाममध्ये कोणतीही गरज नाही," असं त्या ठामपणे म्हणाल्या.

मुस्लिमांनी स्वतःचं भारतीयत्व किती प्रमाणात दाखवावं, हे ठरवणारं वक्फ बोर्ड म्हणजे "धार्मिक सीमा तपासणी नाका" नाहीये, असं सांगत त्यांनी हा विचार पूर्णपणे फेटाळून लावला.

कोणत्याही संस्थेतले विद्यार्थी देशाचा स्वातंत्र्यदिन साजरा करतात, म्हणून ती मुस्लिम शैक्षणिक आणि धर्मादाय संस्था मुस्लिम राहण्याचं थांबत नाही, असं त्या मानतात.

त्यांनी थेट प्रश्न विचारला. यात नेमकी कोणती मर्यादा ओलांडली गेली? ते नृत्य, त्या मुली, तो तिरंगा, किंवा राष्ट्रध्वजासोबत सहज वावरणाऱ्या त्या काश्मिरी मुस्लिम मुली?

हे सर्व वेगळे प्रश्न आहेत आणि त्यांची एकमेकांशी गल्लत करता कामा नये, असं झेबा मानतात.

एखादी मुलगी नृत्य करून शास्त्रज्ञ का बनू शकत नाही?

बौद्धिक यश आणि कलात्मक सादरीकरण यातल्या एकाचीच निवड करणं हा चुकीचा विचार आहे, असं सांगत झेबा यांनी याला मोठं आव्हान दिलं. नृत्य करणारी मुस्लिम मुलगी एकाच वेळी शास्त्रज्ञ, अभ्यासक किंवा बुद्धिजीवी बनू शकत नाही, या मोठ्या समजावर त्यांनी कडक प्रश्नचिन्ह उपस्थित केलं.

"तिच्या सादरीकरणाच्या इच्छेवरून तिच्या बुद्धिमत्तेचं मोजमाप का केलं जातंय?" असा सवाल त्यांनी केला.

मुस्लिम मुलींना संकुचित ओळखीच्या चौकटीत ढकललं जाऊ नये, असा विचार त्यांनी मांडला. अशा चौकटीत शिक्षण, श्रद्धा, सर्जनशीलता आणि सार्वजनिक जीवनातला सहभाग या सर्व वेगळ्या आणि एकमेकांशी संबंध नसलेल्या गोष्टी मानल्या जातात.

"एखादी मुस्लिम मुलगी सकाळी कुराण वाचू शकते, दुपारी गणितं सोडवू शकते, संध्याकाळी नृत्य करू शकते आणि मोठी झाल्यावर तत्कालीन सरकारशी असहमतही होऊ शकते. यापैकी कोणतीही गोष्ट दुसऱ्या गोष्टीला अजिबात रद्द करत नाही," असं त्या स्पष्टपणे म्हणाल्या.

मुस्लिम ओळख इतकी कमकुवत नाहीये

एखादं गाणं, एखादं नृत्य किंवा भारताचा राष्ट्रध्वज मुस्लिम ओळखीला कसा तरी धोका पोहोचवू शकतो, इतकी ती ओळख कमकुवत असल्याचं दाखवण्याचा हा मोठा प्रयत्न आहे. झेबा यांनी या चुकीच्या प्रयत्नावर सडकून टीका केली.

"एखादं गाणं, एखादं नृत्य किंवा भारताचा ध्वज मुस्लिम ओळखीला प्रदूषित करेल, इतकी ती ओळख कमकुवत मानणं कृपया थांबवा," असं त्यांनी ठणकावून सांगितलं.

त्यांनी स्वतःची ओळख पुन्हा एकदा स्पष्ट केली. "मी आसामी आहे. मी मुस्लिम आहे. मी भारतीय आहे. एका गोष्टीला प्रामाणिक ठरवायला मला दुसऱ्या गोष्टीला वगळण्याची कधीही गरज पडली नाही," असं त्या म्हणाल्या.

झेबा यांच्या मते, मुस्लिम मुलींचा स्वातंत्र्यदिनाच्या उत्सवातला सहभाग ही मोठी चिंतेची बाब नाहीये. संरक्षणाच्या नावाखाली मोठ्या माणसांनी मुलांवर ओळखीचं मोठं संकट लादणं, ही खऱ्या अर्थाने मोठी चिंतेची गोष्ट आहे.

"मुस्लिम मुलींनी तिरंग्यासोबत नृत्य करणं ही अजिबात शोकांतिका नाहीये. मोठ्या माणसांनी मुस्लिम मुलांच्या हाती ओळखीचं संकट सोपवणं आणि त्याला संरक्षण असं नाव देणं, ही खरी मोठी शोकांतिका आहे," असं त्या स्पष्टपणे म्हणाल्या.

झायरा वसीमचा युक्तिवाद

काश्मीरमधल्या शाळेतल्या स्वातंत्र्यदिनाच्या उत्सवाचा व्हिडिओ समोर आला होता. हा कार्यक्रम वक्फ बोर्डासाठी किंवा वक्फ बोर्डाकडून आयोजित करण्यात आला होता. हा व्हिडिओ पाहिल्यानंतर झायरा वसीमने ही प्रतिक्रिया दिली होती.

या माजी अभिनेत्रीने १६ ऑगस्ट रोजी 'एक्स' वर मोठी पोस्ट लिहिली. धार्मिक उद्दिष्ट असलेल्या एखाद्या संस्थेने मुलं मंचावर सादरीकरण करत असलेल्या उत्सवांशी स्वतःचं नाव का जोडावं, असा मोठा सवाल तिने यात उपस्थित केला.

हेही वाचा: पुणे महानगरपालिकेकडून खिसाल जाफरी यांच्या वैद्यकीय सेवेचा गौरव

शिक्षणाकडे मनं उजळवणारं, चारित्र्य घडवणारं आणि ज्ञान व अध्यात्माचा विकास करणारं मोठं साधन म्हणून पाहणाऱ्या लोकांचा काश्मीरला समृद्ध वारसा लाभलाय, असा युक्तिवाद तिने केला.

एखाद्या संस्थेचा उद्देश धार्मिक असल्यास, समुदायांना आध्यात्मिक, नैतिक आणि बौद्धिकदृष्ट्या भक्कम करण्याची मोठी जबाबदारी त्या संस्थेवर असते, असं झायरा म्हणाली. तिने आणखी एक गोष्ट स्पष्ट केली. आपली टीका मुलांवर नसून शाळा आणि संस्थांवर आहे. मुलं बऱ्याचदा शाळा आणि संस्थांनी आयोजित केलेल्या उपक्रमांमध्ये केवळ साधेपणाने सहभागी होतात, असा विचार तिने मांडला.

या परस्परविरोधी मतांमधून आता मुस्लिम ओळख, महिलांचं शिक्षण, कलात्मक सादरीकरण, देशभक्ती आणि सार्वजनिक जीवनातल्या धार्मिक संस्थांची भूमिका यावर मोठी चर्चा सुरू झालीय. श्रद्धा आणि भारतीय ओळख या एकमेकांच्या विरोधात उभ्या राहण्याची अजिबात गरज नाही, असा झेबा यांचा स्पष्ट युक्तिवाद आहे. मुस्लिम मुलींना सक्षम करणं म्हणजेच त्यांच्यापुढचे पर्याय कमी करणं नव्हे, तर त्यांना अधिक मोठे पर्याय उपलब्ध करून देणं होय, असा ठाम विचार त्यांनी मांडलाय.