डॉ. रहमतुल्लाह

भारत ऐतिहासिकदृष्ट्या सामाजिक सलोखा, धार्मिक सहिष्णुता आणि समृद्ध सांस्कृतिक वारशासाठी ओळखला जातो. धर्म, भाषा, चालीरीती आणि परंपरांमध्ये फरक असूनही विविध समुदाय अनेक शतकांपासून गुण्यागोविंदाने एकत्र राहत आले आहेत. आजच्या काळात जातीय तणाव, धार्मिक कट्टरतावाद, फुटीरतावाद, प्रादेशिकता आणि भाषिक पूर्वग्रह राष्ट्रीय एकात्मतेसमोर गंभीर आव्हाने उभी करत आहेत. या संदर्भात सामायिक सांस्कृतिक मूल्ये, धार्मिक सहिष्णुता आणि आध्यात्मिक परंपरांचे पुनरुज्जीवन करणे खरोखरच गरजेचे आहे. सुफी, संत आणि ऋषीमुनींनी ऐतिहासिकदृष्ट्या माणुसकी, प्रेम, शांतता आणि परस्पर समजूतदारपणाला नेहमीच प्रोत्साहन दिले आहे.

मध्ययुगीन भारतात सुफी संतांनी समाजसुधारक म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांनी जातीय भेदभाव, धार्मिक पूर्वग्रह, संकुचित विचारसरणी, द्वेष आणि हिंसेला नेहमीच कडाडून विरोध केला. त्यांच्या शिकवणीने देवाची एकता, मानवी समानता, बंधुभाव, शांतता आणि करुणेवर भर दिला. सुफीवादाच्या या प्रभावाने भक्ती चळवळीच्या विकासातही महत्त्वाचे योगदान दिले. तसेच भारतीय समाजावर स्वतःचा एक खोल ठसा उमटवला.

प्रसिद्ध सुफी संत शेख फरीदुद्दीन गंज-ए-शकर (११४४-१२६६) यांच्याबद्दल एक महत्त्वाची गोष्ट सांगितली जाते. कोणीतरी त्यांना कात्री दिली होती. त्यावेळी ते शांतपणे म्हणाले, "मला या कात्रीऐवजी सुई द्या. मी कोणत्याही गोष्टीला कापत नाही, तर मी प्रेमाने शिवण्याचं काम करतो." हे विधान लोकांना विभाजित करण्याऐवजी एकत्र आणण्याचा सुफी संतांचा आदर्श स्पष्टपणे व्यक्त करते. प्रेम, सद्भावना, सहिष्णुता आणि परस्परांबद्दलच्या आदरावर आधारित शांततापूर्ण समाज स्थापन करण्याचा सुफी आणि सर्व संतांचा नेहमीच प्रयत्न राहिला आहे.

सर्व माणसे एकाच समुदायाचा भाग आहेत, याच तत्त्वावर त्यांचा सामाजिक विचार आधारित होता. त्यांनी समानता आणि बंधुभावावर भर दिला. प्रेम आणि करुणेच्या माध्यमातून सर्व लोकांना एकमेकांच्या जवळ आणण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. अनेक सुफी संतांसाठी एखाद्या व्यक्तीची केवळ धार्मिक किंवा सामाजिक ओळख महत्त्वाची नव्हती, तर तिची आध्यात्मिक स्थिती त्यांच्यासाठी सर्वात महत्त्वाची होती.

सुफीवादात प्रेमाला मध्यवर्ती स्थान आहे. सुफी संतांनी अल्लाहासोबतचे आपले नाते प्रेमी आणि प्रेयसीच्या सुंदर नात्यासारखेच मानले आहे. त्यांच्या नजरेत सुफी हा प्रेमी (आशिक) आहे आणि देव हा प्रियकर (माशूक) आहे. पवित्र कुराणमधूनच सुफी संतांनी प्रेमाची ही सुंदर कल्पना घेतली असावी. कुराणमध्ये महब्बा, हुब्ब, वुद्द, मुवद्दा असे शब्द आहेत. हे शब्द प्रेमाचे विविध प्रकार आणि त्याच्या पायऱ्या दर्शवतात. या विचारातून त्यांनी ईश्वरी प्रेमाला सर्वोच्च आध्यात्मिक ध्येय मानले. देवाबद्दलचे प्रेम संपूर्ण सृष्टीबद्दल करुणा, सहिष्णुता आणि प्रेम निर्माण करेल, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता. एका खऱ्या सुफी संताने कोणताही भेदभाव न करता मानवतेची नेहमी निस्वार्थ सेवा केली.

त्यांनी सर्व माणसांना समान मानले. मानवतेच्या सेवेसाठी त्यांनी स्वतःला वाहून घेतले. त्यांनी गरिबांना मदत केली आणि दुःखी लोकांची काळजी घेतली. धर्म, जात किंवा सामाजिक दर्जा न पाहता त्यांनी सर्व लोकांचे हसतमुखाने स्वागत केले. धर्म, वंश किंवा जातीवर आधारित असलेला कोणताही भेदभाव ईश्वरी इच्छेच्या विरुद्ध आहे, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता.

ख्वाजा मोईनुद्दीन चिश्ती (११४३-१२३६) यांनी उदारता, आदरातिथ्य आणि मानवतेच्या सेवेवर नेहमीच भर दिला. सुफी संतांनी लंगरची स्थापना केली. तिथे कोणताही भेदभाव न करता त्यांनी सर्व लोकांना अन्न आणि निवारा प्रेमाने उपलब्ध करून दिला. त्यांनी सामान्य लोकांच्या समस्या सहानुभूतीने ऐकून घेतल्या. गरीब आणि गरजू लोकांमध्ये त्यांनी आनंदाने भेटवस्तूंचे वाटप केले. त्यांच्या मते मानवतेची सेवा करणे हाच खऱ्या अर्थाने उपासनेचा एक पवित्र प्रकार होता.

सुफी संतांनी नेहमी विविध धार्मिक मार्गांचा आदर केला. हजरत निजामुद्दीन औलिया (१२३८-१३२५) यांनी लोकांचे विविध मार्ग, त्यांचे धर्म आणि प्रार्थनास्थळांच्या सुंदर कल्पनेतून ही प्रवृत्ती स्पष्टपणे व्यक्त केली. स्वतःच्या श्रद्धेशी प्रामाणिक राहूनही त्यांनी धार्मिक सहअस्तित्वाला नेहमीच प्रोत्साहन दिले.

भारतीय समाजात सामाजिक, भाषिक आणि भावनिक एकत्रीकरण वाढवण्यासाठी सुफी संतांनी प्रामाणिक प्रयत्न केले. मध्ययुगीन भारताच्या काळात सुफी 'खानकाह' ही एक महत्त्वाची जागा होती. तिथे वेगळ्या धर्मांचे, वर्गांचे आणि पार्श्वभूमीचे लोक एकत्र येत असत. चिश्ती खानकाहमध्ये हिंदू-मुस्लिम, योगी-कलंदर, तरुण-वृद्ध आनंदाने एकत्र जमत. तसेच ग्रामीण आणि शहरी भागातील लोक, स्त्रिया आणि पुरुष मोकळेपणाने एकत्र येत असत. हे खानकाह आध्यात्मिक मार्गदर्शनाचे आणि मानवतेच्या सेवेचे मुख्य केंद्र होते.

बाबा फरीद, सय्यद मुहम्मद गेसू दराज आणि निजामुद्दीन औलिया यांच्यासारख्या सुफी संतांचे खानकाह सद्भावना, संवाद आणि सलोख्याची प्रमुख केंद्रे बनले. त्यांचे दरवाजे सर्वांसाठी नेहमी मोकळे राहिले. तिथे कोणाचीही संपत्ती, सामाजिक दर्जा, वय किंवा पार्श्वभूमी पाहिली गेली नाही. त्यांच्या जीवनाचा हा साधा आणि करुणेचा मार्ग त्यांना सामान्य लोकांशी जोडण्यात यशस्वी ठरला. यामुळेच त्यांच्या शिकवणीचा प्रभाव वेगाने वाढला.

शेख हमीदुद्दीन चिश्ती यांनी नागौरमध्ये साधे जीवन व्यतीत केले. त्यांनी स्थानिक लोकांची साधी जीवनशैली आनंदाने स्वीकारली. ते स्थानिक लोकांसोबत हिंदवी भाषेत बोलत असत. दिल्लीच्या सुलतानाने दिलेले जमीन अनुदानही त्यांनी शांतपणे नाकारले. त्यांचा हा साधेपणा आणि करुणा स्थानिक लोकांना नेहमीच आकर्षित करत असे.

याच प्रकारे, सय्यद मुहम्मद गौस शत्तारी यांनी ग्वाल्हेरमधील आपल्या खानकाहमध्ये हिंदू आणि मुस्लिम या दोन्ही समाजांचे समान स्वागत केले. त्यांचा हा व्यापक दृष्टिकोन तानसेनसारख्या प्रख्यात संगीतकारालाही आकर्षित करण्यात यशस्वी ठरला. काश्मीरमधील सुफी संतांनीही स्थानिक चालीरीती, तिथले अन्न आणि जीवनशैली स्वीकारली. यामुळे समाजातील सामाजिक आणि धार्मिक अडथळे कमी होण्यास मदत झाली.

सुफी संत भाषिक पूर्वग्रहापासून नेहमी मुक्त राहिले. स्वतःची आध्यात्मिक शिकवण लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी त्यांनी स्थानिक आणि साध्या भाषांचा वापर केला. हिंदू आणि मुस्लिमांमध्ये संवादाचे एक महत्त्वाचे माध्यम म्हणून हिंदवी भाषा वेगाने पुढे आली. सुफी संतांनी पंजाबी, गुजराती, दख्खनी आणि बंगाली साहित्यिक संस्कृतींमध्येही स्वतःचे महत्त्वाचे योगदान दिले. अमीर खुसरो यांनी विविध भाषांचे हे मूल्य ओळखले. बाबा फरीद यांची शिकवण पवित्र गुरु ग्रंथ साहिबमध्ये सन्मानाने समाविष्ट करण्यात आली आहे.

अनेक स्थानिक आणि साध्या भाषा स्वीकारून सुफी संतांनी स्वतःची शिकवण सामान्य लोकांपर्यंत सहज पोहोचवली. यातून त्यांनी लोकांमध्ये भावनिक आणि सामाजिक एकत्रीकरण वाढवले. कव्वाली, सामूहिक मेळावे आणि सामायिक आध्यात्मिक परंपरा यांसारख्या प्रथांनी हे बंध आणखी भक्कम केले.

हेही वाचा: मस्जिदी केवळ नमाजचे स्थान नसून मानवतेची सेवा करण्याचे केंद्र

काही सुफी विचारवंतांनी हिंदू आणि मुस्लिमांमधील बौद्धिक आणि आध्यात्मिक संवादाला सक्रियपणे प्रोत्साहन दिले. मियाँ मीर, दारा शुकोह, अब्द अल-रहमान चिश्ती आणि मिर्झा मजहर जान-ए-जाना यांसारख्या व्यक्तींनी दोन धर्मांमधील समज वाढवण्यासाठी योगदान दिले. हिंदू आणि इस्लामिक विचारांमधील सामायिक घटक शोधण्याचा एक प्रयत्न त्यांच्या लेखनातून आणि शिकवणीतून स्पष्टपणे दिसून येतो.

'अमृत कुंड' या संस्कृत ग्रंथावर आधारित असलेले मुहम्मद गौस ग्वालिअरी यांचे 'बहर अल-हयात' हे काम सर्वांसमोर आहे. यातून हिंदू यौगिक आणि सुफी परंपरांचे अनेक घटक एकत्र आणण्यात आले. दारा शुकोह यांच्या 'मजमा-उल-बहरैन'ने याच पद्धतीने उपनिषदे आणि इस्लामिक रहस्यमय विचारांमधील अनेक समानतांचा शोध घेतला. अशा अनेक कृतींमधून विविध आध्यात्मिक परंपरांमध्ये एक बौद्धिक पूल निर्माण करण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न नेहमीच करण्यात आला.