अदिती भादुरी

माझ्या श्रद्धावान हिंदू आईने मला पहिल्यांदा हजरत निजामुद्दीन औलिया यांची ओळख करून दिली. तिच्या दिल्लीच्या पहिल्या भेटीत तिला स्वतःला या महान संताची ओळख झाली होती. तिच्या एका मैत्रिणीने, जी या महान संताची एक अनुयायी होती, तिला पहिल्यांदा दर्ग्याचा रस्ता दाखवला होता. त्यावेळी ती १८ वर्षांची एक तरुण विद्यार्थिनी होती. दिल्लीतील एका 'राष्ट्रीय युवा महोत्सवात' ती जबलपूर विद्यापीठाचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी आली होती. ती एका नवोदित गायिका म्हणून तिथे सहभागी झाली होती. तिची देशाच्या राजधानीला दिलेली ही पहिली भेट होती. त्यामुळे ती भेट दिलेले प्रत्येक स्मारक आणि भेटलेली प्रत्येक व्यक्ती तिला आकर्षित करत होती. त्यावेळी तिने देशाचे तत्कालीन पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू आणि अंतराळात जाणारे पहिले व्यक्ती युरी गागारीन या दोघांचीही भेट घेतली होती.

तिने स्वतःहून या भेटीचा कोणताही प्लॅन केला नव्हता. निजामुद्दीन यांच्याबद्दलही तिला काहीही माहिती नव्हते. तरीही ती अचानक त्यांच्या दर्ग्यात पोहोचली. तिथे जाऊन तिने त्यांच्या जीवनाबद्दलच्या अनेक सुंदर कथा ऐकल्या. अनेक दशकांनंतर अधिकृत कामासाठी मी स्वतः पहिल्यांदा दिल्लीला जात होते. त्यावेळी तिने या दर्ग्याचा उल्लेख केला. नवीन ठिकाणांना भेट देण्यासाठी आणि काहीतरी नवीन शिकण्यासाठी मी नेहमीच उत्सुक असते. त्यामुळे मी त्या जागेची नोंद करून ठेवली.

मला माझी पहिली भेट चांगल्या प्रकारे आठवते. मी सुरुवातीला घाबरले होते. हा दर्गा मुख्य रस्त्यापासून थोड्या लांब अंतरावर आहे. तिथे जाणाऱ्या सर्व चिंचोळ्या गल्ल्यांच्या दोन्ही बाजूंना फूल विक्रेते, बिर्याणीची दुकाने आणि मटण विक्रेते बसलेले असतात. आज तिथले रस्ते विस्तारले आहेत, पण त्या काळातही तो परिसर गजबजलेला असायचा.

मी माझ्या शीख ड्रायव्हरला माझ्यासोबत येण्याची विनंती केली. त्यानेही ती नम्रपणे मान्य केली. आम्ही दोघांनी धैर्याने आत प्रवेश केला. बूट काढण्याचे आवाज, फुले आणि चादरी खरेदी करण्याचे सल्ले आणि भिक्षा मागणाऱ्यांच्या आवाजांना आम्ही हुशारीने टाळले. या तिन्ही गोष्टी पार करून आम्ही शेवटी दर्ग्यात प्रवेश केला.

मला स्वतःचे स्वागत करणारी एखादी मोठी, प्रशस्त आणि सूर्यप्रकाशाने भरलेली जागा तिथे मिळेल, अशी माझी अजिबात अपेक्षा नव्हती. त्या अंगणाने दोन थडग्यांच्या विभागांना जोडले होते. माझी आई मला नेहमी एका परंपरेबद्दल सांगायची. तेराव्या शतकातील महान साहित्यिक अमीर खुसरो यांच्या थडग्याला सर्वात आधी भेट देण्याची तिथली परंपरा आहे.

या परंपरेमागे एक कारण आहे. अमीर खुसरो हे औलिया यांचे आवडते शिष्य आणि अनुयायी होते. ते दोघे नेहमी एकत्रच असत आणि त्यांना एकमेकांपासून वेगळे करणे जवळजवळ अशक्य होते. औलिया यांचे त्यांच्यावर जीवापाड प्रेम होते. स्वतःच्या मृत्यूनंतर सर्व अनुयायांनी आधी धाकटे असलेल्या खुसरो यांच्या थडग्याला भेट द्यावी, असा आदेश औलिया यांनी स्वतः दिला होता. आणि त्यानंतरच सर्वांनी स्वतःच्या थडग्याला भेट द्यावी, असे ते सांगून गेले होते. अनेक लोकांसाठी औलिया यांचे खुसरो यांच्यावरील हे प्रेम सर्वशक्तिमान देवाच्या मानवतेवरील प्रेमाचे एक सुंदर प्रतीक आहे.

त्या दुपारी मी सुरुवातीला साशंक होते. पण मला तिथे जास्त काळ वाट पाहावी लागली नाही. कडक इस्त्री केलेला पांढरा कुर्ता-पायजमा आणि पांढरी टोपी घातलेला एक तरुण आणि रुबाबदार माणूस त्या दर्ग्याच्या अगदी जवळून पुढे आला. त्याने माझ्याकडची फुले स्वतःच्या हातात आदराने घेतली. ती फुले त्याने खुसरो यांच्या थडग्यावर प्रेमाने उधळली. सुगंधी उदबत्ती पेटवली. त्यानंतर शांतपणे प्रार्थना करण्यासाठी त्याने मला एका जागी नेऊन बसवले.

खुसरो आणि औलिया हे दोघेही ब्रह्मचारी होते, ही माहिती मला तिथेच पहिल्यांदा मिळाली. याच कारणामुळे तिथे महिलांना थडगे असलेल्या मुख्य खोलीत जाण्याची परवानगी नसते. त्या दारातून किंवा संगमरवरी जाळीच्या आवरणातून सहजपणे आत डोकावून पाहू शकतात. तसेच त्या दर्ग्याच्या सभोवतालच्या आच्छादित बाल्कनीमध्ये त्या शांतपणे बाहेर बसू शकतात.

त्याने मला तिथे बसण्यासाठी खुणावले. मी तिथे जाऊन शांतपणे बसले आणि आजूबाजूचे वातावरण अनुभवू लागले. आणखी काही महिला त्या बाल्कनीत शांतपणे प्रार्थना करत बसल्या होत्या. काही पुरुष प्रार्थना करण्यासाठी आतल्या दर्ग्यात गेले. बाहेरच्या मोकळ्या अंगणात एक वृद्ध माणूस सुशोभित उदबत्ती स्टँडजवळ बसला होता. तो सुगंधी उदबत्ती तिथे सतत जळत ठेवत होता. तसेच खराब झालेले उरलेले छोटे तुकडे तो तिथून बाजूला काढत होता.

अनेक लोक सतत मागे-पुढे करत होते. लख्ख सूर्यप्रकाश तिथे पडला होता आणि थंड वाऱ्याची झुळूक वाहत होती. काही मिनिटांनंतर मी तिथून उठले. आमच्या मार्गदर्शकाने आम्हाला काही पायऱ्यांखाली नेले. मोकळे अंगण पार करून आम्ही एका भव्य दर्ग्यात पोहोचलो. तिथे चिश्ती परंपरेचे महान संत निजामुद्दीन औलिया पहुडले होते. त्यांचे थडगे सुशोभित आणि मऊ सिल्कच्या चादरींनी झाकलेले होते. त्यावर किमान एक टन गुलाबाच्या पाकळ्यांची उधळण करण्यात आली होती. इथे केवळ लाल रंगाचीच गुलाबाची फुले विकली जातात.

तिथे पुन्हा एकदा अगदी अशीच धार्मिक विधी पार पाडली गेली. एक महिला असल्यामुळे मला आतल्या दर्ग्यात जाण्याची परवानगी नव्हती. मी केवळ दरवाजातूनच ते शांतपणे पाहू शकत होते. ते एका सुंदर संगमरवरी जाळीच्या आवरणात बंदिस्त केले होते. तिथे लोकांनी लाल धागे श्रद्धेने बांधले होते. प्रत्येक धागा एका प्रार्थनेचे किंवा भक्ताने व्यक्त केलेल्या इच्छेचे प्रतिनिधित्व करत होता. एखादी इच्छा पूर्ण झाल्यानंतर तो विशिष्ट धागा सोडला जातो आणि तिथून काढून टाकला जातो.

माझ्या मार्गदर्शकाने मला एक धागा प्रेमाने दिला. मी सुरुवातीला अनिश्चित होते. पण मी तो धागा हातात घेतला. तो भक्कमपणे हातात धरून मी श्रद्धेने प्रार्थना केली. स्वतःची इच्छा स्पष्टपणे व्यक्त केली. त्यानंतर जाळीवरील एका भेगेत मी तो धागा बांधून टाकला.

आणि हो, माझी ती इच्छा खरोखरच पूर्ण झाली.

माझी ती इच्छा पूर्ण झाल्यानंतर माझ्या मार्गदर्शकाने मला प्रेमाने एका खोलीत बोलावले. ती खोली त्या अंगणाच्या अगदी बाजूला होती. ती त्याचे स्वतःचे "कार्यालय" म्हणून काम करत होती. मी माझ्या तरुण ड्रायव्हरसोबत त्या कार्यालयात प्रवेश केला. माझ्या मार्गदर्शकाने नदीम निजामी म्हणून स्वतःची ओळख करून दिली. तो महान औलिया यांच्या बहिणीचा वंशज होता. निजामुद्दीन स्वतः अविवाहित आणि खंबीर ब्रह्मचारी होते. त्यामुळे त्यांना स्वतःला मुले नव्हती. पण त्यांच्या प्रिय आणि एकमेव बहिणीचे लग्न झाले होते. तिचे सर्व वंशज गेल्या ७०० हून अधिक वर्षांपासून या दर्ग्याची काळजी घेत आहेत.

त्या दिवसापासून नदीमजी आणि त्यांच्या कुळातील अनेक सदस्य माझ्या स्वतःच्या वाढीव कुटुंबाचा (extended family) एक भाग बनले आहेत.

माझ्या त्या पहिल्या भेटीला आता १६ वर्षांहून अधिक काळ लोटला आहे. त्यानंतर मी कधीही दिल्लीत आल्यावर या दर्ग्याला भेट देण्याचे विसरलेले नाही. गेल्या अनेक वर्षांत मी माझ्या मूळ कोलकात्याहून दिल्लीला राहायला आले. त्यानंतर पुन्हा एकदा मी कोलकात्याला परतले आणि नंतरच्या काळात मी या दोन्ही शहरांमध्ये माझा वेळ विभागण्यास सुरुवात केली. परिस्थिती काहीही असो, प्रत्येक वेळी मी दिल्लीला येते, तेव्हा मी या दर्ग्याला नक्की भेट देते.

हे नेमके काय आहे, हे मी अचूकपणे सांगू शकत नाही. पण या पवित्र जागेत खरोखरच एक ओढ नक्कीच आहे.

गेल्या अनेक वर्षांत इथली गर्दी खरोखरच वेगाने वाढली आहे. प्रवेशाचा रस्ता अनेकदा त्रासदायक आणि गर्दीचा असतो. भिकारी आणि अनेक विक्रेते नेहमीच आपल्याला अडवतात. पण एकदा का आपण आत प्रवेश केला, की मग बाहेरील वाढलेले तापमान किंवा गर्दी याची पर्वा उरत नाही. एक खोल शांतता आपल्या मनावर उतरते.

काही वेळी मी तिथे जाण्यास स्वतःहून विरोध केला आहे. मला एक गोष्ट चांगल्या प्रकारे आठवते. एकदा मी खूप जास्त थकले होते. त्यामुळे केवळ त्या वेळी मी तिथे जाणार नाही, असा विचार मी ठामपणे केला होता. "बाबा, हे सर्व खरोखरच ठीक आहे ना?" असा प्रश्न मी त्यांच्याशी असलेल्या माझ्या मानसिक संवादात विचारला. दुसऱ्या दिवशी सकाळी मी एका नवीन ऊर्जेने जागी झाले. मी स्वतःला दर्ग्याच्या वाटेवर चालताना पाहिले.

तरीही एकदा मी या भेटीला गेले नाही. हे मी कोणत्याही जाणीवपूर्वक हेतूने केले नव्हते. मी तिथे जाण्याची तयारी करत होते, त्याच दिवशी मला एक वाईट आणि दुःखद बातमी मिळाली. या बातमीने माझा मूड खराब केला. आणि रागात मी ती भेट टाळण्याचा निर्णय घेतला.

पण त्याच दिवशी संध्याकाळी मी विमानतळाकडे जात होते. त्यावेळी माझे मन दुःखाने आणि पश्चात्तापाने भरून गेले होते. मी माझ्या ड्रायव्हरला काही मिनिटांसाठी दर्ग्यावर थांबण्याची विनंतीही केली. पण तो रस्ता आमच्या मुख्य मार्गापासून खूप जास्त बाहेर असल्याचे आणि आमच्याकडे पुरेसा वेळ नसल्याचे त्याने मला सांगितले.

मी बाबांकडे क्षमा मागितली. मी शहराच्या माझ्या पुढच्या प्रवासाची सुरुवात त्यांच्याच भेटीनेच करेन, असे एक वचन मी त्यांना दिले. आणि खरोखरच अवघ्या दोन महिन्यांनंतर मला त्यांच्या वार्षिक उरूसाचे एक सुंदर निमंत्रण मिळाले. मी दिल्लीच्या एका प्रवासाचे नियोजन करण्यास सुरुवात केली. त्याच वेळी मला तिथे एका उच्च-प्रोफाइल कार्यशाळेला उपस्थित राहण्याचे एक निमंत्रण मिळाले. आणि या प्रवासाची माझी सर्व व्यवस्थाही त्यांनी पूर्ण केली होती. हा खरोखरच केवळ एक योगायोग होता का? की ती देवाची कृती होती? स्वतः बाबांनीच ही व्यवस्था केली होती, असा एक विचार मला खरोखरच करायला आवडेल. बाबांसोबतच्या माझ्या या संबंधात मी असे अनेक छोटे आणि गोड चमत्कार वारंवार अनुभवले आहेत.

मग अशी नेमकी कोणती गोष्ट आहे, जी मला या दर्ग्याकडे ओढते? शेवटी मी स्वतः एक श्रद्धावान हिंदू आहे. हिंदुत्वात महान बाबांचा भक्त असण्यात कोणताही विरोधाभास नाहीये. त्यांच्यासारख्या व्यक्तींनाच आपण खऱ्या अर्थाने 'महात्मा' म्हणतो. पूर्णत्वाच्या सर्वोच्च अवस्थेत पोहोचलेले आणि विश्वातील प्रत्येक गोष्टीत व्यापलेल्या ईश्वरी आत्म्याशी एकरूप झालेले ते खऱ्या अर्थाने पूर्णत्वाला पोहोचलेले महान जीव आहेत.

या दर्ग्याला भेट देणारे आणि दान देणारे अनेक लोक हिंदू आहेत, ही खरोखरच एक मनोरंजक गोष्ट आहे. दुसऱ्या बाजूला दर्ग्यांना भेट देणे ही पूर्णपणे गैर-इस्लामिक प्रथा असल्याचे माझ्या अनेक मुस्लिम मित्रांनी मला सांगितले आहे.

नदीमजींनी मला एकदा एक गोष्ट समजावून सांगितली होती. आपण त्यांना स्वतःहून निवडत नाही, तर ते स्वतःच आपल्याला निवडतात. हे ऐकायला खरोखरच सुंदर आणि खुशामत करणारे वाटते.

तरीही मी स्वतःला एक प्रश्न ठामपणे विचारला आहे. निजामुद्दीन औलिया यांच्यात अशी नेमकी कोणती खास गोष्ट आहे, जी मला त्यांच्या दर्ग्याकडे ओढते? दररोज या दर्ग्यात दिला जाणारा लंगर आणि मोफत दिले जाणारे जेवण, हेच कदाचित यामागील प्रमुख कारण असावे.

मी स्वतः निजामुद्दीन यांच्याबद्दलची कोणतीही तज्ज्ञ नाहीये. पण मी त्यांच्या जीवनाबद्दल खूप काही वाचले आणि ऐकले आहे. ते स्वतः गरिबीत लहानाचे मोठे झाले. लहान वयातच त्यांनी स्वतःचे वडील गमावले. त्यांच्या आईने त्यांची आणि त्यांच्या बहिणीची काळजी घेतली. अनेकदा त्यांना खायला थोडे अन्न मिळायचे. काही कठीण दिवशी तर त्यांना खायला काहीही मिळायचे नाही. अशा दिवशी त्यांची आई त्यांना एक सुंदर गोष्ट सांगायची. "आपण आज प्रत्यक्ष देवाचेच पाहुणे आहोत," असे ती सांगायची.

ते जसजसे मोठे झाले आणि त्यांनी स्वतःच्या आध्यात्मिक सरावांना सुरुवात केली, तेव्हा भक्तांना आणि अनुयायांना प्रेमाने खायला घालणे, हेच त्यांच्या जीवनाचे एक मुख्य वैशिष्ट्य बनले. अखेर स्वतःचा खानकाह, जिथे आता त्यांचा दर्गा आहे, तो उभारण्यात ते यशस्वी झाले. त्यानंतर तो मोफत लंगर त्यांच्या जीवनाचा एक अविभाज्य भाग बनला. इतक्या शतकांनंतरही तो आजही सुरू आहे.

माझ्यासाठी हाच खरोखरच सर्वात मोठा चमत्कार आहे. गरिबीमुळे अनेकदा उपाशीपोटी झोपणारा एक लहान मुलगा एक महान वारसा मागे ठेवून गेला आहे. तिथे दररोज किमान शंभर गरीब आणि गरजू लोकांना प्रेमाने खायला दिले जाते. त्यांचा धर्म किंवा पार्श्वभूमीबद्दल त्यांना कोणताही प्रश्न तिथे विचारला जात नाही. सर्वांचे तिथे नेहमीच स्वागत केले जाते. त्यामुळे सर्व लोक वेगाने तिथे जमतात.

पाहण्यासाठी यापेक्षा महान चमत्कार खरोखरच दुसरा कोणता असू शकतो? अनुभवण्यासाठी यापेक्षा सुंदर आशीर्वाद खरोखरच दुसरा कोणता असू शकतो?

गेल्या अनेक वर्षांत मी माझे मित्र आणि कुटुंबालाही इथे आवर्जून आणले आहे. मुस्लिम आणि बिगर-मुस्लिम, भारतीय आणि परदेशी लोक, अगदी इस्रायलमधील माझे ज्यू मित्रही तिथे आनंदाने आले आहेत. त्या सर्वांना नेहमीच तेच स्वागत आणि उबदारपणा मिळाला आहे. काहींना एक सुंदर संबंध नक्कीच जाणवला आहे. तर काहींना तो अजिबात जाणवला नाहीये. हे खरोखरच ठीक आहे. श्रद्धा ही एक खोल आणि वैयक्तिक गोष्ट आहे.

आज दिल्ली आणि निजामुद्दीन औलिया या दोन्ही गोष्टी माझ्यासाठी एकच बनल्या आहेत. त्यांना एकमेकांपासून वेगळे करण्याचा कोणताही विचार मी करू शकत नाही. हा पवित्र दर्गा एक आश्वासक उपस्थिती आहे. तो मला पाठिंबा आणि संरक्षणाचे एक अक्षय प्रतीक देतो.

डिसेंबर २०१४ मध्ये या दर्ग्यावर बाबांच्या ८०० व्या जन्मशताब्दीचा भव्य सोहळा पार पडला. मला तो सोहळा चांगल्या प्रकारे आठवतो. हा खरोखरच एक भव्य सोहळा होता. फुले आणि चादरी घेऊन लोक चोवीस तास तिथे गर्दी करत होते. तो दर्गा सुंदररीत्या प्रकाशित केला होता आणि कॉन्फेटी व हारांनी सुशोभित केला होता. हे ठिकाण आनंदाचे एक सुंदर आश्रयस्थान बनले होते.

हेही वाचा: इस्लाम आणि विज्ञान हे एकमेकांचे विरोधक आहेत का?

मी त्या संध्याकाळच्या सोहळ्याला आनंदाने उपस्थित होते. भावपूर्ण कव्वालीने ती रात्र भरून टाकली होती. त्याच वेळी पेशावर शाळेतील क्रूर हत्याकांडाची हृदय पिळवटून टाकणारी बातमी आली.

पण दिल्लीच्या या पवित्र कोपऱ्यात केवळ शांतता राज्य करत होती. सर्वांचे आनंदी आणि हसतमुख चेहरे पाहून मला एक प्रकटीकरणाची गोष्ट स्पष्टपणे जाणवली. जोपर्यंत निजामुद्दीन औलिया यांचा पवित्र दर्गा इथे भक्कमपणे उभा आहे, तोपर्यंत दिल्ली नेहमीच खरोखरच सुरक्षित राहील.