शम्पी चक्रवर्ती पुरकायस्थ

शहराची गडबड, वाहतूक आणि उंच इमारतींची वाढती संख्या या सर्वांमध्ये कोलकाताच्या जुन्या गल्ल्यांमधल्या काही भागांनी आजही मोठा इतिहास जतन करून ठेवलाय. हा इतिहास बंगालचं सुफी अध्यात्म, धार्मिक शिक्षण आणि जातीय सलोख्याच्या मोठ्या परंपरेशी खोलवर जोडलेला आहे. तालतला-मौलाली परिसरातला २२ नंबर खानकाह शरीफ लेन हा असाच पत्ता आहे. इथे खानकाह शरीफ-ए-कादरिया नावाची वास्तू उभी आहे. ही कादरिया सुफी परंपरेशी जोडलेली ऐतिहासिक खानकाह आहे.

खानकाह केवळ मशीद नव्हती. सुफी परंपरेत पीर आणि मुर्शिद यांच्या आध्यात्मिक साधनेसाठी याचा वापर व्हायचा. त्यासोबतच शिष्यांचं शिक्षण, धार्मिक चर्चा आणि लोकांना निवारा देण्याचं मोठं काम या केंद्रातून चालायचं. कोलकाताच्या मुस्लिम समाजावर प्रकाशित झालेल्या 'द कल्चरल प्रोफाईल ऑफ कलकत्ता' या पुस्तकात तीन सुफी परंपरांच्या प्रभावाचा मोठा उल्लेख मिळतो. यात कादरिया, चिश्तिया आणि नक्शबंदिया या परंपरांचा समावेश आहे. मध्य कोलकातामधल्या मोठ्या कादरिया खानकाहचा उल्लेख यात आहे. तसंच खिदीरपूर आणि बेनियापुकुर इथल्या तिच्याशी जोडलेल्या इतर केंद्रांची मोठी माहितीही यातून मिळते.

हजरत शाह मुर्शिद अली कादरी यांनी या परंपरेची स्थापना केली. २०२० मध्ये 'टाइम्स ऑफ इंडिया'ने तालतला इथल्या हेरिटेज वॉकवर अहवाल प्रसिद्ध केला. या अहवालानुसार २२ खानकाह शरीफ लेन इथली खानकाह शरीफ-ए-कादरिया ही त्यांनीच स्थापन केलेली खानकाह आहे. अविभाजित बंगालमध्ये सुफीवादाचा प्रसार करण्यात या खानकाहने महत्त्वाची भूमिका बजावली, असा उल्लेखही याच अहवालात आहे.

शाह मुर्शिद अली कादरी हे केवळ सुफी संत नव्हते. ते अरबी, पर्शियन आणि उर्दू भाषेचे मोठे विद्वान म्हणूनही सर्वत्र प्रसिद्ध होते. त्यांच्या जीवनावर आणि कार्यावर कलकत्ता विद्यापीठात मोठा पीएचडी संशोधन प्रकल्प पूर्ण करण्यात आला. हे संशोधन २०१४ मध्ये पूर्ण झालं. या संशोधनाचं नाव 'सय्यद शाह मुर्शिद अली अलकादरी - ए रिनाउन्ड सेंट ऑफ बंगाल, स्कॉलर ऑफ अरॅबिक, पर्शियन अँड उर्दू' असं होतं. या सर्व गोष्टींवरून त्यांचं जीवन आणि कोलकाताची कादरिया परंपरा केवळ कुटुंबाच्या आठवणीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही, हे स्पष्ट होतं. विद्यापीठाच्या पातळीवरच्या शैक्षणिक संशोधनाचे मोठे विषय म्हणून त्यांनी आता वेगळं स्थान मिळवलंय.

या खानकाहचं ग्रंथालय आणि तिथली हस्तलिखितांची परंपरा हे आणखी उल्लेखनीय वैशिष्ट्य आहे. बातम्यांच्या अहवालानुसार या खानकाह संकुलात मशिदीसोबतच मोठं ग्रंथालय आहे. यात अनेक पर्शियन व अरबी पुस्तकं आणि हस्तलिखितं सुरक्षितपणे जतन करून ठेवली आहेत. ही संस्था एकेकाळी केवळ आध्यात्मिक साधनेचं केंद्र नव्हती, हे यावरून स्पष्ट होतं. धार्मिक विद्वत्ता, सुफी साहित्य आणि हस्तलिखितांच्या जतनातही या संस्थेने मोलाची भूमिका बजावली.

या खानकाहचा इतिहास वक्फ व्यवस्थेशीही जवळून जोडलेला आहे आणि त्याची नोंद कागदपत्रांमध्ये मिळते. कलकत्ता उच्च न्यायालयात १९७७ मध्ये खटला चालला. खानकाह शरीफ लेन इथल्या कादरिया वक्फ मालमत्तेचा वारसा आणि व्यवस्थापनावरून मोठा कायदेशीर वाद सुरू होता. त्याचा स्पष्ट उल्लेख या खटल्यात मिळतो. न्यायालयाच्या नोंदींमध्ये १९३१ आणि १९३३ च्या वक्फ करारांची मोठी माहिती मिळते. तसंच १९३६ मध्ये ही मालमत्ता वक्फ इस्टेट म्हणून नोंदवली गेल्याचा मोठा उल्लेखही त्यात आहे. या नोंदींमध्ये २३ नंबर खानकाह शरीफ लेन इथल्या मालमत्तेचाही उल्लेख येतो.

सध्या २२ नंबर हाच खानकाहचा मुख्य पत्ता म्हणून वापरला जातो. जुन्या नगरपालिका नोंदी आणि मूळ वक्फ कागदपत्रांच्या आधारे २२ आणि २३ क्रमांकांच्या मालमत्तांमधला संबंध अधिक तपासून पाहण्याची मोठी गरज आहे. ऐतिहासिक संशोधनाचं खरं महत्त्व नेमकं इथेच स्पष्टपणे दिसून येतं.

कादरिया कुटुंबाच्या इतिहासाशी संबंधित साधनांमधून महत्त्वाची गोष्ट समजते. शाह मुर्शिद अली कादरी यांचा कोलकाताचा प्रवास मेदिनीपूरच्या कादरिया परंपरेतून सुरू झाला. त्यानंतर मध्य कोलकातामधली खानकाह हे कादरियाच्या आध्यात्मिक साधनेचं महत्त्वाचं केंद्र बनलं. खिदीरपूर आणि बेनियापुकुर इथल्या संलग्न कादरिया खानकाहांचा उल्लेख ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मिळतो. या परंपरेच्या मोठ्या विस्ताराकडे यातून लक्ष वेधलं जातं.

शहराचं रूप वेगाने बदलतंय. अशा परिस्थितीतही खानकाह शरीफ लेनवरची ही संस्था केवळ धार्मिक स्थानापेक्षा खूप मोठी आहे. ती कोलकाताच्या मुस्लिम समाजाच्या इतिहासाचा जिवंत दस्तऐवज आहे. बंगालमधल्या सुफी अध्यात्माचा प्रसार, अरबी व पर्शियन विद्वत्ता आणि वक्फ व्यवस्थेभोवती उभारलेल्या धार्मिक संस्थांची ती मोठी साक्ष देते.

हेही वाचा: पुण्यात ५२ वर्षांपासून तिरंगा घडवणारी ‘शेख फॅमिली’

खानकाह शरीफचा इतिहास आपल्याला महत्त्वाच्या गोष्टीची आठवण करून देतो. या शहराची ओळख केवळ वसाहतकालीन वास्तुकला, मोठे रस्ते आणि व्यापारापुरती अजिबात मर्यादित नाहीये. इथल्या गल्ल्यांमध्ये सुफी अध्यात्म, विद्वत्ता आणि बहुलवादाचा दीर्घ वारसा लपलेला आहे.