सय्यद अमजद अली 

'पीडित' असण्याची भावना ही नेहमीच परिस्थितीवर अवलंबून असते. तुमचा जन्म कुठे झालाय, तुमचा वर्ग कोणता आहे, तुमचा वारसा काय आहे आणि तुमची आर्थिक परिस्थिती कशी आहे, यावर तुमची पीडित असल्याची भावना ठरते. आपल्या देशासारख्या अत्यंत वैविध्यपूर्ण आणि मोठ्या देशात, 'पीडित' असण्याची भावनाही तितकीच वैविध्यपूर्ण आणि वेगवेगळी आहे.

मी स्वतः जाहिरात क्षेत्रात (Advertising) काम करतो. माझ्या संपूर्ण करिअरमध्ये मला कधीही धर्माच्या नावाखाली कोणताही भेदभाव किंवा कामाचा दबाव सहन करावा लागला नाही. हा एक अत्यंत सर्जनशील व्यवसाय आहे आणि एखाद्या ब्रँडसाठी काहीतरी अर्थपूर्ण निर्माण करण्यासाठी मी देशातील काही अत्यंत हुशार लोकांसोबत काम करतो.

गेल्या काही दशकांमध्ये भारतीय मुस्लिमांची नकारात्मक प्रतिमा निर्माण करण्यात सिनेमांनी खूप मोठी भूमिका बजावली आहे. चित्रपटांमधील मुस्लिम पात्रांचे चित्रण ही खरोखरच चिंतेची बाब आहे आणि त्यावर चर्चा होणे गरजेचे आहे. अनेकदा त्यांना स्मगलर, दहशतवादी किंवा वाईट पोलीस म्हणून दाखवले जाते. ही पात्रे खऱ्या आयुष्यातील लोकांपेक्षा खूप वेगळी असतात आणि त्यामुळे संपूर्ण समाजाबद्दल एक नकारात्मक छाप निर्माण होते. सिनेमा लोकांच्या मनावर एक अतिशय खोल छाप सोडतो, त्यामुळे या चित्रणाने मुस्लिम समाजाचे मोठे नुकसान केले आहे.

नव्वदच्या दशकात, भारतीय मुख्य प्रवाहात मुस्लिम समाज सहभागी होत नसल्याबद्दल माध्यमांमध्ये खूप चर्चा व्हायची. ते समाज प्रवाहापासून तुटलेले किंवा वेगळ्या वस्त्यांमध्ये (Ghettos) राहणारे लोक म्हणून पाहिले जायचे. हे चित्रही मुस्लिमांच्या प्रतिमेसाठी अजिबात फायदेशीर नव्हते. मुस्लिम समाजाची प्रतिमा मलीन होण्यामागे एकापेक्षा जास्त कारणे होती.

पण आज आपण ज्या काळात जगतोय, तो काळ खूप वेगळा आहे. इंटरनेट आणि सोशल मीडियाच्या माध्यमातून आपण एका जोडल्या गेलेल्या जगात जगत आहोत. सिनेमांप्रमाणेच सोशल मीडिया हेदेखील एक आवश्यक 'संकट' बनले आहे. याशिवाय, शेकडो न्यूज चॅनेल्स आहेत, जे प्रेक्षकांना आणि टीआरपीला (TRP) मॅनेज करण्यासाठी प्राईम-टाईम डिबेट्समध्ये मुस्लिमांना एका विशिष्ट पद्धतीनेच सादर करतात आणि स्वतःचा अजेंडा चालवतात. ४० वर्षांपूर्वी मी बिहारच्या गयासारख्या छोट्या शहरात जो काळ पाहिला, त्यापेक्षा आजचे जग पूर्णपणे वेगळे आहे.

१४० कोटी लोकसंख्येच्या या देशात आज प्रत्येकाकडे फोन आहे आणि कोणीही क्षणात व्हिडिओ बनवून अपलोड करू शकतो. कोणतीही गोष्ट सेकंदात व्हायरल होऊन समाजाच्या वेगवेगळ्या घटकांपर्यंत पोहोचते. सोशल मीडियावरील घटना खऱ्या असू शकतात, पण त्या १०० पटींनी वाढवून सांगितल्या जातात. क्षणभर विचार करा, जर सोशल मीडिया नसता, तर याच समस्या खूप लहान वाटल्या असत्या! समस्या नक्कीच असेल, पण तिचे हे मोठे स्वरूप नसते.

भेदभाव हा नक्कीच असतो. अल्पसंख्याकांना नेहमीच आव्हानांचा सामना करावा लागतो आणि हे फक्त भारतापुरते मर्यादित नाही. अमेरिका, ब्रिटन यांसारख्या तथाकथित 'सुसंस्कृत' देशांमध्येही परिस्थिती अशीच असते.

प्रश्न हा आहे की, या अत्यंत ध्रुवीकरण झालेल्या जगात मुस्लिमांनी प्रगती कशी करावी? भारतीय मुस्लिम हे नेहमीच समाजाचा अविभाज्य भाग राहिले आहेत. आपण सध्याची आव्हाने नक्कीच नाकारू शकत नाही, पण त्याच वेळी काहीही कायम टिकत नाही, हेदेखील समजून घेणे गरजेचे आहे. समाजात अनेक चांगल्या गोष्टीही आहेत. उदाहरणार्थ, भारतीय मुस्लिम आणि भारतातील इतर सर्व अल्पसंख्याक नागरिक समाजातील इतर घटकांप्रमाणेच कल्याणकारी योजना, पीएम आवास योजना (PM Awas Yojna), सरकारी आणि खासगी शिष्यवृत्ती आणि सबसिडीचा लाभ घेतात. लहान-मोठ्या सर्व सरकारी सुविधांमध्ये त्यांचा समान सहभाग आहे.

भेदभाव एका दिवसात संपणार नाही, हे खरे आहे. पण तुम्ही त्याकडे कसे पाहता आणि ते कसे सोडवता, हे जास्त महत्त्वाचे आहे. समाजातील चांगुलपणाबद्दल तुम्ही किती सकारात्मक आहात आणि वैयक्तिक पातळीवर तुम्ही हा प्रश्न कसा हाताळता, यावर बरेच काही अवलंबून आहे.

आव्हाने असली तरी मुस्लिमांना त्यांच्या प्रतिमेवर काम करण्याची खूप गरज आहे. सुरुवात म्हणून, इतर सर्व समुदायांशी संवाद साधणे खूप महत्त्वाचे आहे. तुम्ही स्वतःहून पुढाकार घेऊन संवाद साधला, तर नक्कीच मोठा बदल दिसायला लागेल. केवळ हसून केलेले एक 'नमस्ते' सुद्धा खूप मोठा बदल घडवून आणू शकते!

दुसरी गोष्ट म्हणजे, संवाद साधण्यासाठी सण आणि उत्सव यांसारखी दुसरी चांगली संधी नाही. सण समाजांना सांस्कृतिक पातळीवर एकत्र आणतात. शेकडो वर्षे एकत्र राहूनही, आजही एकमेकांचा धर्म, संस्कृती, खाण्याच्या सवयी समजून घेण्यात मोठी तफावत आहे. राष्ट्रीय सणांमध्ये एकत्र मिसळणे, हा यावरील सर्वात उत्तम उपाय आहे.

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, समाजाची प्रतिमा सुधारण्यासाठी शैक्षणिक सक्षमीकरण, आर्थिक स्वातंत्र्य, नागरी सहभाग आणि अर्थातच समाजातील इतर घटकांशी संपर्क वाढवणे अत्यंत गरजेचे आहे. राष्ट्रनिर्मितीमध्ये सक्रिय सहभाग घेऊन आणि खुला संवाद साधून भारतीय मुस्लिम अनेक जुने गैरसमज दूर करू शकतात. त्यांनी शिक्षण आणि कौशल्य विकासाला प्रथम प्राधान्य दिले पाहिजे. उच्च शिक्षणावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. आधुनिक जगात टिकून राहण्यासाठी धार्मिक शिक्षणासोबतच व्यावसायिक पदव्या आणि आधुनिक शिक्षणाला महत्त्व दिले पाहिजे.

मुलींच्या शिक्षणाला आणि सक्षमीकरणाला पाठिंबा देणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. महिलांना शिक्षित केल्याने कुटुंबांना गरिबीतून बाहेर काढता येते आणि पुढची पिढी मोठ्या प्रमाणावर सक्षम होते.

समाजाशी संपर्क वाढवणे आणि वेगवेगळ्या धर्मांतील संवाद वाढवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. सण किंवा विशिष्ट कार्यक्रमांच्या वेळी कम्युनिटी सेंटर किंवा मशिदी सामान्य लोकांसाठी खुल्या करून हा संवाद वाढवता येईल. सामायिक सांस्कृतिक इतिहासावर लक्ष केंद्रित केल्यास दोन समाजांमध्ये नक्कीच चांगले संबंध निर्माण होतील, याची मला खात्री आहे.

सध्या अनेक मोठे बदल घडत आहेत आणि मुस्लिम समाज अनेक समस्यांचा सामना करत असल्याचे चित्र निर्माण केले जात आहे. पण तरीही, तुम्ही कुठेही असा आणि काहीही करत असा, सकारात्मक विचार करणे हीच सध्याच्या काळाची सर्वात मोठी गरज आहे!