दयानंद वशिष्ठ
मध्य प्रदेशच्या धार जिल्ह्यातील बाग हे छोटेसे गाव आपल्या पारंपरिक छपाई कलेमुळे देशातच नव्हे तर परदेशातही नावारूपाला आले आहे. इथे कापडावर लाकडाच्या कोरीव ठोकळ्यामधून नक्षी उमटवण्याची शतकानुशतकांची रीत आजही जिवंत आहे. ही कला पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्यात आणि तिला जागतिक पातळीवर सन्मान मिळवून देण्यात मोहम्मद बिलाल खत्री यांचा मोलाचा वाटा आहे. अवघ्या ३३ वर्षांच्या वयात त्यांनी घरचा पारंपरिक हातगुण व्यापार, रोजगार आणि सांस्कृतिक अस्मितेशी जोडून एक नवा आदर्श उभा केला आहे.
त्यांच्या बाग प्रिंट कलेची चर्चा देशाच्या विविध भागांपासून थेट लंडन, अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया आणि इटलीपर्यंत पोहोचली आहे. आता व्हिएतनाममध्ये या अस्सल भारतीय हस्तकलेचे सादरीकरण करण्याची तयारीही त्यांच्या प्रवासाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.
बिलाल खत्री यांची ही कहाणी एका तरुण कलाकाराच्या यशापुरती मर्यादित नाही. हा प्रवास त्या पारंपरिक कौशल्याचाही आहे, जे कारागीर पिढ्यानपिढ्या आपल्या हातांनी, अनुभवाने आणि घामाने जपत आले आहेत. आज बाजारात यंत्रावर तयार झालेले कापड मोठ्या प्रमाणात मिळते, अशा वेळी हाताने छपाई करणारे कलाकार आपली खास ओळख टिकवून ठेवण्यासाठी अविरत धडपड करत आहेत. बाग प्रिंटचे वेगळेपण याच गोष्टीत आहे की प्रत्येक कापडामागे वेळ, संयम आणि कारागिराची वैयक्तिक मेहनत दडलेली असते.
पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली बाग प्रिंटची रीत
मध्य प्रदेशच्या धार जिल्ह्यातील बाग गावाची ओळख इथल्या खास ब्लॉक प्रिंटिंग कलेशी जोडलेली आहे. गावच्या परंपरेतून आणि शिल्पकारांच्या अनुभवातून घडलेल्या या कलेत लाकडाच्या कोरीव ठप्प्यांच्या मदतीने कापडावर फुले, पाने, भौमितिक आकार आणि पारंपरिक नक्षीकाम केले जाते. नैसर्गिक रंग आणि जुन्या पद्धतींच्या वापरामुळे या कलेला एक खास झळाळी मिळते.
बाग प्रिंटच्या इतिहासाबद्दल गावातील शिल्पकारांमध्ये पिढ्यानपिढ्यांच्या अनेक गोष्टी सांगितल्या जातात. या भागातील कलाकार एकेकाळी महाराणा प्रताप यांच्यासाठी जाजम तयार करत होते, असे मानले जाते. ही परंपरा पुढे नेण्यात इस्माईल सुलेमान खत्री यांचे मोठे योगदान राहिले. त्यानंतर त्यांचे सुपुत्र मोहम्मद यूसुफ खत्री यांनीही या कलेचा प्रसार आणि विस्तार करण्यासाठी झटून काम केले. १९९५ मध्ये आदिवासी समाजातील बांधवांना ही कला शिकवण्याच्या उपक्रमाने तिची सामाजिक व्याप्ती वाढण्यास मदत झाली.
मोहम्मद बिलाल खत्री या वारशाची पुढची पिढी पुढे नेत आहेत. त्यांचे वडील मोहम्मद यूसुफ खत्री स्वतः या कलेचे नामवंत शिल्पकार असून त्यांना राष्ट्रीय पातळीवर गौरवण्यात आले आहे. बिलाल यांनी घरून मिळालेला हा हातगुण केवळ वडिलोपार्जित ठेवा म्हणून स्वीकारला नाही, तर त्यात नवनवीन प्रयोग केले आणि पारंपरिक डिझाइन्स आजच्या काळाच्या गरजेनुसार सादर करण्याचा प्रयत्न केला.
लाकडी ठप्प्यांमधून साकारणारे खास कापड
बाग प्रिंटचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हाताने केलेली छपाई. यात यंत्रासारखी एकसुरी छपाई न करता कारागीर लाकडाचे वेगवेगळे ठप्पे कापडावर काळजीपूर्वक उमटवतात. नक्षीची स्पष्टता, रंगांचा समतोल आणि आकारांची नीट घडण कारागिराच्या अनुभवावर अवलंबून असते. लहानशी चूकही संपूर्ण डिझाइन बिघडवू शकते.
या कलेत कापड तयार करण्यापासून ते अंतिम छपाईपर्यंत अनेक टप्पे पार पाडावे लागतात. बिलाल खत्री सांगतात की बाग प्रिंटची साडी किंवा दुपट्टा तयार होण्यासाठी जवळपास २० दिवस लागू शकतात. कापड मऊ होण्यासाठी ते पुन्हा पुन्हा उकळले आणि धुतले जाते. जुन्या पद्धतीत कापड पायांनी मळून स्वच्छ करण्याची रीतही वापरली जाते. त्यानंतर नैसर्गिक रंग आणि कोरीव लाकडी ठप्प्यांच्या साहाय्याने त्यावर नक्षी उमटवली जाते.
काही गुंतागुंतीची वस्त्रे बनवायला याहून अधिक काळ लागतो. त्यामुळेच बाग प्रिंटची किंमत केवळ कापड किंवा रंगांपुरती राहत नाही. त्यात कलाकाराचा वेळ, तंत्रातील कौशल्य आणि पिढ्यांचा अनुभवही मिसळलेला असतो.
पारंपरिक कलेत आधुनिक डिझाइनचे प्रयोग
बाग प्रिंटला नव्या बाजारपेठांपर्यंत नेण्यासाठी बिलाल खत्री यांनी जुन्या तंत्रासोबत आधुनिक डिझाइनचे प्रयोग केले आहेत. त्यांच्या संग्रहात साड्या आणि दुपट्ट्यांशिवाय रेशमी स्टोल, स्कार्फ, टेबल मॅट आणि घर सजावटीच्या वस्तूंचाही समावेश राहिला आहे. या वस्तूंद्वारे त्यांनी पारंपरिक छपाई अशा ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न केला, ज्यांना भारतीय हस्तकला आणि हाताने बनवलेल्या वस्तूंमध्ये रस आहे.
त्यांची काही डिझाइन्स जुन्या वास्तू, प्राचीन आकार आणि स्थानिक हस्तकला परंपरेतून प्रेरित आहेत. जाळी, लहरिया आणि इतर पारंपरिक नक्षीकामांमुळे बाग प्रिंटची दृश्य ओळख अधिक ठळक होते. रेशमासारख्या कापडांवर ब्लॉक प्रिंटिंग केल्यानेही या कलेसाठी नवे मार्ग खुले झाले आहेत.
बिलाल यांचे हे प्रयत्न दाखवून देतात की पारंपरिक हस्तकला टिकवायची असेल, तर केवळ जुनी डिझाइन्स पुन्हा पुन्हा बनवून चालत नाही. बदलत्या बाजाराच्या गरजा ओळखणे, नवे उत्पादन घडवणे आणि मूळ तंत्राची ओळख जपणेही तितकेच गरजेचे असते.
बाग प्रिंटची जागतिक झेप
बिलाल खत्री यांची कला जगभरात दाखवण्याच्या अनेक संधी त्यांना मिळाल्या आहेत. इटलीतील मिलान येथे भरणाऱ्या आर्टिगियानो इन फिएरा यांसारख्या आंतरराष्ट्रीय हस्तकला महोत्सवात बाग प्रिंटची उत्पादने मांडली गेली. अशा महोत्सवांमध्ये विविध देशांतील कलाकार आपली पारंपरिक उत्पादने आणि तंत्रे जगासमोर ठेवतात. भारतीय हस्तकलेसाठी अशी व्यासपीठे नवे ग्राहक आणि बाजारपेठांशी नाते जोडण्याची संधी देतात.
अमेरिकेतील न्यू मेक्सिको येथील सांता फे शहरात झालेल्या इंटरनॅशनल फोक आर्ट मार्केटमध्येही बाग प्रिंटची उत्पादने सादर करण्यात आली. तिथे सिल्क स्कार्फ, स्टोल आणि इतर हस्तनिर्मित वस्तू लोकांसमोर ठेवल्या गेल्या. आंतरराष्ट्रीय कार्यक्रमांतील सहभागातून हे स्पष्ट झाले की पारंपरिक भारतीय छपाई कला आधुनिक बाजारातही आपले स्थान निर्माण करू शकते.
बिलाल यांनी बहरीन, रशिया, चीन आणि इराण यांसह अनेक देशांमध्ये भारतीय हस्तकलेचे प्रतिनिधित्व केले आहे. चीनमध्ये पार पडलेल्या एका आंतरराष्ट्रीय कला कार्यक्रमातही त्यांनी बाग प्रिंटचे बारकावे लोकांना समजावून सांगितले. या अनुभवांमुळे त्यांना वेगवेगळ्या देशांतील ग्राहकांची आवड समजून घेण्याची आणि भारतीय कला नव्या रूपात मांडण्याची संधी मिळाली.
आता व्हिएतनाममध्ये बाग प्रिंट सादर करण्याची तयारी या दिशेने टाकलेले आणखी एक पाऊल आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, त्यासाठी दिल्लीतील क्राफ्ट्सशी निगडित संस्थेमार्फत अर्जाला मंजुरी मिळाली आहे. या सहभागातून मध्य प्रदेशच्या पारंपरिक छपाई कलेला नवे जागतिक रसिक मिळण्याची आशा आहे.
पुरस्कारांनी वाढवलेला कलाकाराचा हुरूप
बाग प्रिंटमधील योगदानाबद्दल बिलाल खत्री यांना राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर सन्मान मिळाले आहेत. त्यांच्या कामाची हस्तकला क्षेत्रात दखल घेतली गेली आहे. त्यांच्या कुटुंबातील ज्येष्ठ शिल्पकार मोहम्मद यूसुफ खत्री यांनाही या कलेसाठी राष्ट्रीय पुरस्कारांनी गौरवले गेले आहे. यावरून बाग प्रिंटची ओळख घडवण्यात कुटुंबातील अनेक पिढ्यांनी हातभार लावल्याचे स्पष्ट होते.
बिलाल यांच्या कामातील एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे रेशमी स्टोलवर पारंपरिक ब्लॉक प्रिंटिंगचा वापर. अशा वस्तूंमध्ये रंग, आकार आणि ठप्प्यांची जुळणी खास महत्त्व राखते. पारंपरिक डिझाइन्स नव्या कापडांवर उतरवल्याने बाग प्रिंटच्या शक्यता विस्तारल्या आहेत. तरीही या कलेची खरी ओळख हाताने केलेल्या छपाईत आणि जुन्या तंत्रातच टिकून राहते.
बाग प्रिंटशी जोडलेले शेकडो कारागीर
बाग प्रिंट ही केवळ कला नाही, तर गावच्या अर्थव्यवस्थेचाही एक महत्त्वाचा कणा आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, या उद्योगाशी सुमारे एक हजार लोक जोडलेले आहेत. गावात लहान-मोठ्या मिळून जवळपास २५ कार्यशाळा आणि उत्पादन केंद्रे चालतात. त्यात छपाई करणाऱ्या कारागिरांसोबतच कापड तयार करणे, रंगवणे, धुणे आणि तयार मालाशी संबंधित लोकही काम करतात.
अशा पारंपरिक उद्योगांमुळे ग्रामीण भागात आणि छोट्या गावांमध्ये रोजगाराची दारे उघडतात. उत्पादनांना मागणी कायम राहिली, तर गावातील कारागिरांना नियमित काम मिळू शकते. याउलट, बाजारात मागणी घटली, कच्च्या मालाचे दर वाढले आणि यंत्रावर बनणाऱ्या स्वस्त वस्तूंची स्पर्धा वाढली, तर या उद्योगावर परिणाम होऊ शकतो.
बिलाल खत्री यांचा व्यवसायही काळासोबत विस्तारला आहे. उपलब्ध माहितीत त्यांची वार्षिक उलाढाल सुमारे ७० लाख रुपयांवरून तीन कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचल्याचा उल्लेख आहे; मात्र या आकड्यांच्या स्वतंत्र पडताळणीची माहिती उपलब्ध नाही. त्यांच्या कामाची आणखी एक महत्त्वाची बाजू म्हणजे कठीण काळात त्यांनी गावातील कारागिरांना आधार देण्याचा प्रयत्न केला.
कोविड-१९ साथरोगाच्या काळात त्यांनी बँकेकडून रोख रक्कम आणि क्रेडिटची सोय करून गरजू कारागिरांना कच्चा माल, रंग आणि कापड मिळवून देण्यास मदत केली. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, त्या काळात सुमारे ३० हजार मीटर बाग प्रिंट कापड तयार झाले. या पावलामुळे अनेक जणांना काम मिळाले आणि बाजार सुरू झाल्यानंतर व्यवसाय पुन्हा उभा राहण्यास मदत झाली.
पारंपरिक हातगुण टिकवण्याचे आव्हान
बाग प्रिंटला जागतिक ओळख मिळाली असली, तरी तिच्यापुढे अनेक आव्हाने उभी आहेत. पारंपरिक छपाईसाठी बराच वेळ लागतो. कुशल कारागीर घडण्यासाठी अनेक वर्षांचा सराव आवश्यक असतो. अशा स्थितीत तरुण पिढीला या व्यवसायाशी जोडणे सोपे नाही. तरुणांना योग्य प्रशिक्षण, बाजारपेठ आणि उत्पन्नाच्या संधी मिळाल्या नाहीत, तर ते इतर कामांकडे वळू शकतात.
आदिवासी तरुणांना आणि स्थानिक समुदायांना पारंपरिक कलांचे प्रशिक्षण देणे गरजेचे असल्याचे बिलाल खत्री मानतात. त्यामुळे रोजगार वाढू शकतो आणि सांस्कृतिक वारसाही जपला जाऊ शकतो. बाग प्रिंट टिकवण्यासाठी प्रशिक्षण केंद्रे, डिझाइनची मदत, योग्य दर आणि थेट बाजारपेठांपर्यंत पोहोचण्याकडे लक्ष द्यावे लागेल.
मध्य प्रदेशच्या बाग प्रिंट कलेची ही गाथा सांगते की स्थानिक परंपरांमध्ये जागतिक बाजारपेठेपर्यंत पोहोचण्याची ताकद असते. त्यासाठी कलाकारांना आपल्या मुळांशी घट्ट राहून नवे मार्ग शोधावे लागतात. मोहम्मद बिलाल खत्री याच वाटेवर पुढे जात आहेत. बागच्या ठप्प्यांमधून उमटणारी डिझाइन्स केवळ कापडांवर न राहता भारतीय हस्तकलेची ओळख जगभरात अधिक भक्कम करावी, असा त्यांचा प्रयत्न आहे.