मलिक असगर हाशमी

दिग्गज अभिनेते नाना पाटेकर यांचे आज गुरुवार, ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी वयाच्या ७५ व्या वर्षी हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्याने गोव्यातील त्यांच्या निवासस्थानी निधन झाले.त्यांना तातडीने मणिपाल रुग्णालयात नेण्यात आले.तिथे सकाळी ५:२० च्या सुमारास त्यांना मृत घोषित करण्यात आले.रुग्णालयाच्या माहितीनुसार, त्यांना वाचवण्यासाठी सुमारे ४५ मिनिटे सीपीआर देण्यात आला, पण दुर्दैवाने त्यांचे प्राण वाचू शकले नाहीत.त्यांच्या निधनाच्या बातमीला त्यांचा मुलगा मल्हार पाटेकर यानेही दुजोरा दिला आहे.

नाना पाटेकर यांचे जाणे केवळ बॉलीवूड आणि मराठी चित्रपटसृष्टीसाठीच नाही, तर सामाजिक क्षेत्रासाठीही मोठे नुकसान आहे.पडद्याबाहेरही त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक अत्यंत वेगळा आणि संवेदनशील पैलू पाहायला मिळत असे.शेतकऱ्यांच्या मदतीपासून ते शिक्षण आणि ग्रामीण विकासापर्यंत अनेक सामाजिक कामांशी ते घट्ट जोडलेले होते.काश्मीरच्या अत्यंत दुर्गम भागातील मुलांचे शिक्षण आणि स्थानिक कुटुंबांना स्वावलंबी बनवण्याचा त्यांचा प्रयत्न याच विचारांचा एक भाग होता.त्यांच्या निधनामुळे त्यांच्या संघटनेची काश्मीर मोहीम आता कोणत्या दिशेने जाईल, हा एक मोठा प्रश्न सर्वांसमोर उभा आहे.

हिंदी चित्रपटसृष्टीत 'प्रहार', 'क्रांतीवीर', 'परिंदा', 'अब तक छप्पन' आणि इतर अनेक चित्रपटांमधील संस्मरणीय भूमिकांसाठी नाना पाटेकर प्रसिद्ध आहेत.मराठी चित्रपटसृष्टीतही त्यांनी 'नटसम्राट'सारख्या कलाकृतींतून आपला मोठा प्रभाव निर्माण केला होता.पण त्यांची ओळख केवळ एक अभिनेता म्हणून मर्यादित नव्हती.२०१५ मध्ये त्यांनी अभिनेता मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत 'नाम फाऊंडेशन'ची सुरुवात केली.महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकरी आणि त्यांच्या कुटुंबांना मदत करणे, हा या संघटनेचा सुरुवातीचा मुख्य उद्देश होता.'नाम फाऊंडेशन'च्या अधिकृत वेबसाईटवर नाना पाटेकर यांची संस्थापक आणि अध्यक्ष म्हणून नोंद आहे.

काळाच्या ओघात या उपक्रमाची व्याप्ती वाढली आणि काश्मीरही या विस्ताराचा एक महत्त्वाचा भाग बनले.तिथे नाना पाटेकर आणि 'नाम फाऊंडेशन'ने भारतीय लष्करासोबत मिळून नियंत्रण रेषेजवळ राहणाऱ्या मुलांच्या शिक्षणावर आणि ग्रामीण विकासावर काम सुरू केले.या मोहिमेची सुरुवात उत्तर काश्मीरमधील गग्गर हिल भागातून झाली.'नाम फाऊंडेशन' आणि लष्कराच्या सहकार्याने गग्गर हिल प्राथमिक शाळेची पुनर्बांधणी करण्यात आली.मुलांना अभ्यास सामग्री आणि गणवेश उपलब्ध करून देण्यात आले.या उपक्रमाचा उल्लेख याआधी प्रकाशित झालेल्या अनेक अहवालांमध्येही करण्यात आला आहे.

हा भाग पाकिस्तानव्याप्त काश्मीरकडे जाणाऱ्या नियंत्रण रेषेच्या (LoC) अतिशय जवळ आहे.अशा संवेदनशील भागात शिक्षण हा केवळ शाळेच्या चार भिंतींपुरता मर्यादित विषय नसतो.तिथे एका चांगल्या शाळेचा अर्थ मुलांसाठी सुरक्षित वातावरण, नियमित अभ्यास आणि भविष्याच्या अनेक नवीन शक्यता असाही होतो.स्थानिक मुलांना उत्तम आणि सुरक्षित शैक्षणिक वातावरण मिळावे, याच उद्देशाने गग्गर हिल प्राथमिक शाळेचे व्यापक नूतनीकरण करण्यात आले, असे मल्हार पाटेकर यांनी यापूर्वी सांगितले होते.

'नाम फाऊंडेशन'ची योजना केवळ शाळांच्या दुरुस्तीपुरती मर्यादित नव्हती.स्थानिक तरुणांना रोजगाराशी जोडण्याच्या दिशेनेही संस्था काम करत होती.कुपवाडा जिल्ह्यातील बोनियार भागात लष्कराच्या सहकार्याने एक व्यावसायिक केंद्र विकसित करण्याची योजना आखण्यात आली.तिथे तरुणांना आदरातिथ्य (hospitality), बेकरी, माहिती तंत्रज्ञान आणि शिलाईसारखी कौशल्ये शिकवण्याची तयारी होती.स्थानिक तरुणांना कौशल्य प्रशिक्षण मिळावे आणि त्या आधारावर ते नोकरी शोधू शकतील किंवा स्वतःचा छोटा व्यवसाय सुरू करू शकतील, हा यामागचा मुख्य हेतू होता.

'नाम फाऊंडेशन'चे सी.ई.ओ गणेश थोरात यांनी शिक्षणाला सामाजिक बदलाचे सर्वात प्रभावी माध्यम म्हणून वर्णन केले आहे.चांगले शैक्षणिक वातावरण मुलांना योग्य दिशा देण्यास मदत करते, असे त्यांचे मत होते.त्यांच्या योजनेत स्थानिक लोकांचा सहभागही महत्त्वाचा होता.सुरुवातीच्या मदतीनंतर स्थानिक समाजाने या प्रकल्पांची काळजी घ्यावी, असा त्यांचा विचार होता.

गणेश थोरात गेल्या सुमारे दोन वर्षांपासून गग्गर हिल प्राथमिक शाळा आणि आजूबाजूच्या गावांच्या विकासाशी संबंधित कामे पाहत होते.गावातील लोकांची वागणूक अत्यंत जिव्हाळ्याची राहिली, असे त्यांनी स्पष्ट केले.स्थानिक लोकांनी त्यांना कधीही बाहेरील व्यक्तीसारखे वाटू दिले नाही.राज्य, जात किंवा धर्माच्या अंतरापलीकडे जाऊन त्यांना स्थानिक लोकांकडून खूप मोठा आपलेपणा मिळाला.

या मोहिमेचा परिणाम आजूबाजूच्या भागातही दिसू लागला. अनेक पंचायतींनी स्वतःच्या गावांमध्येही अशाच विकासकामांसाठी 'नाम फाऊंडेशन'शी संपर्क साधला. त्यांना असे तब्बल १४ अर्ज मिळाल्याची माहिती देण्यात आली होती.या संस्थेने काही शाळांमध्ये शौचालये बांधण्यावरही भर दिला.ग्रामीण भागात शाळेत सुरक्षित शौचालयाची सुविधा नसणे हा अनेकदा मुलींच्या शिक्षणाच्या वाटेतील मोठा अडथळा बनतो.

काश्मीरमध्ये बारामुल्लापर्यंत विस्तार करण्याची 'नाम फाऊंडेशन'ची योजना होती. यानंतर हळूहळू इतर भागात पोहोचण्याचीही चर्चा होती. या कामासाठी कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी (CSR) फंडातून सहकार्य मिळवण्याची योजना आखण्यात आली होती.शाळांच्या पायाभूत सुविधांची पुनर्बांधणी व्हावी आणि स्थानिक मुलांना उत्तम शिक्षण मिळावे, हाच यामागचा उद्देश होता.

नाना पाटेकर यांचा काश्मीरशी असलेला हा संबंध अचानक नव्हता.त्यांच्या जीवनात भारतीय लष्कराशी जोडलेली एक वेगळी आणि महत्त्वाची कथा आहे.१९९९ च्या कारगिल युद्धादरम्यान त्यांनी भारतीय लष्करासोबत स्वयंसेवी सेवा केली होती.याच अनुभवाने त्यांचे खोऱ्यासोबतचे भावनिक नाते भक्कम केले.कुपवाडा, बारामुल्ला आणि सोपोरसारख्या भागात त्यांनी लष्करासोबत वेळ घालवला होता.

नाना पाटेकर लष्कराच्या 'मराठा लाईट इन्फंट्री'शीही घट्ट जोडलेले होते.कारगिल युद्धाच्या वेळी त्यांनी तत्कालीन संरक्षण मंत्री जॉर्ज फर्नांडिस यांच्या परवानगीने लष्करासोबत सेवा केली होती.ते थेट लढाऊ भूमिकेत सहभागी झाले नव्हते, पण त्यांनी लष्कराच्या 'क्विक रिअ‍ॅक्शन टीम'सोबत वेळ घालवला होता.

नानांसाठी लष्कराप्रती असलेला आदर केवळ शब्दांपुरता मर्यादित नव्हता.त्यांनी अनेक प्रसंगी सैनिक आणि पोलिसांबद्दल आदर व्यक्त केला.कर्तव्यावर असलेल्या पोलिसाची ते नेहमी प्रेमाने विचारपूस करत असत.

त्यांचा सामाजिक दृष्टिकोन महाराष्ट्रातही प्रदीर्घ काळापासून दिसून आला आहे.शेतकऱ्यांच्या समस्या पाहूनच 'नाम फाऊंडेशन'ची सुरुवात झाली होती.या संघटनेने दुष्काळग्रस्त भागात जलसंधारण आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित अनेक कामे केली.सुरुवातीच्या काळात त्यांनी शेतकरी कुटुंबांच्या मदतीसाठी मोठी रक्कम उभी केली होती.केवळ आर्थिक मदत देऊन समस्येवर कायमस्वरूपी तोडगा निघणार नाही, हे जाणून त्यांनी दीर्घकालीन विकासावरही लक्ष केंद्रित केले.

हाच विचार नंतर काश्मीरच्या मोहिमेतही दिसून आला.तिथे केवळ इमारती दुरुस्त करण्याचा विषय नव्हता, तर मुलांचा अभ्यास, कुटुंबांची आर्थिक स्थिती आणि तरुणांना कौशल्य प्रशिक्षण देण्याची योजना सोबत ठेवली गेली होती.

नाना पाटेकर यांच्या निधनानंतर त्यांच्या या कामाची आठवण ठेवणे गरजेचे आहे.लोकप्रियतेच्या पलीकडे जाऊन कॅमेऱ्याबाहेरही ते ठामपणे उभे होते.शेतकऱ्यांमध्ये मिसळून काम करणे, पाणी आणि शिक्षणाच्या समस्येवर लक्ष देणे आणि काश्मीरच्या सीमावर्ती भागातील मुलांसाठी शाळेचा प्रयत्न करणे, हा त्याच व्यापक विचारांचा भाग होता.

काश्मीरमधील गग्गर हिल प्राथमिक शाळेची पुनर्बांधणी हे या मोहिमेचे एक भक्कम उदाहरण बनले.लष्कर आणि 'नाम फाऊंडेशन'च्या भागीदारीतून झालेल्या या कामाचा मुख्य उद्देश स्थानिक मुलांना उत्तम शिक्षण देणे हा होता.

नाना पाटेकर आता आपल्यात नाहीत.पण त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या स्वप्नांचे हे काम किती दूर जाईल, हा मोठा प्रश्न आहे.कोणत्याही सामाजिक मोहिमेची खरी परीक्षा संस्थापकाच्या निधनानंतरच सुरू होते.स्थानिक समाज, लष्कर आणि 'नाम फाऊंडेशन'ने मिळून हा उपक्रम पुढे नेल्यास सीमावर्ती गावातील मुलांसाठी त्याचे महत्त्व आणखी वाढेल.

नानांच्या चित्रपटांमध्ये ते तत्कालीन व्यवस्था आणि मानवी कमकुवतपणाशी लढताना दिसायचे.खऱ्या आयुष्यातही त्यांनी असेच लढे निवडले.फक्त यावेळी समोर कोणताही फिल्मी खलनायक नव्हता, तर शेतकऱ्यांचे संकट, गरिबी, शिक्षणाची गैरसोय आणि मुलांचे मर्यादित भविष्य उभे होते.

नाना पाटेकर यांच्या दुःखद निरोपाच्या वेळी त्यांच्या अभिनयासोबतच त्यांच्या सामाजिक कामांची आवर्जून आठवण ठेवणे गरजेचे आहे.महान अभिनेता म्हणून त्यांनी प्रेक्षकांवर प्रभाव सोडला.आणि एक सामाजिक कार्यकर्ता म्हणून कॅमेऱ्याचा प्रकाश न पोहोचू शकणाऱ्या दुर्गम भागांपर्यंत जाण्याचा त्यांनी प्रामाणिक प्रयत्न केला.

काश्मीरच्या गग्गर हिलपासून ते महाराष्ट्राच्या विदर्भापर्यंतच्या त्यांच्या प्रवासाचा संदेश स्पष्ट होता.बदल केवळ भाषणांमधून येत नाही, तर तो एखाद्या शाळेच्या दुरुस्तीतून, मुलांना पुस्तक दिल्याने किंवा एखाद्या तरुणाला कौशल्य शिकवल्याने येतो.आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, "तुम्ही एकटे नाही आहात" हा विश्वास एखाद्या गावाला दिल्याने बदल खऱ्या अर्थाने वेगाने येतो.

हेही वाचा: कॅमेऱ्यासमोरचा अँग्री यंग मॅन, पण खऱ्या आयुष्यातला देवदूत

नाना पाटेकर यांचे निधन ही भारतीय चित्रपटसृष्टीसाठी एक मोठी हानी आहे.पण काश्मीरच्या दुर्गम भागात शिक्षण आणि आत्मनिर्भरतेसाठी सुरू झालेला त्यांचा उपक्रम खरोखरच महत्त्वाचा आहे.त्यांच्या सार्वजनिक जीवनाचा हा वारसा त्यांचे चाहते आणि सहयोगी नक्कीच पुढे नेऊ शकतात.