अतिर खान 

एका वृत्तसंकेतस्थळावर नुकत्याच प्रकाशित झालेल्या एका लेखात एक युक्तिवाद करण्यात आला आहे. भारतीय मुस्लिम समुदायात विचारवंतांचा अभाव असल्याचा दावा त्यात करण्यात आला आहे. या समुदायाला स्वतःचा बौद्धिक वर्ग निर्माण करण्यात अपयश आले आहे. राष्ट्रीय व्यासपीठांवर स्वतःच्या चिंता मांडण्यासाठी हा समुदाय किमान अंशतः हिंदू किंवा डाव्या-उदारमतवादी विचारवंतांवर अवलंबून राहतो. हे या लेखाचे मध्यवर्ती निरीक्षण होते. या युक्तिवादावर गंभीर विचार झाला पाहिजे. सुमारे २० कोटी लोकांचा आणि ७९.५ टक्क्यांच्या आसपास साक्षरता दर असलेल्या या समुदायाकडे विचारवंतांची मोठी फळी असायला हवी. स्वतःच्या परिस्थितीचे परीक्षण करणारे, गृहितकांवर प्रश्न निर्माण करणारे आणि दूरदृष्टीचा बौद्धिक दृष्टिकोन देणारे विचारवंत या समाजात नक्कीच असले पाहिजेत.

पण भारतीय मुस्लिमांमध्ये विचारवंतांचा अभाव आहे, एवढे म्हणण्यापेक्षा ही समस्या गुंतागुंतीची आहे. या समाजाने अनेक उत्तम नोकरशहा, शूर संरक्षण अधिकारी, शिक्षणतज्ज्ञ, लेखक, कलाकार आणि सार्वजनिक नेते घडवले आहेत. या लोकांनी राष्ट्रीय जीवनात मुस्लिमांच्या चिंतांचे प्रतिनिधित्व केले आहे. यासोबतच विविध विचारप्रवाहांशी आणि सामाजिक-धार्मिक संघटनांशी जोडलेल्या धार्मिक विद्वानांचाही एक वर्ग या समाजात आहे.

खरी पोकळी दुसरीकडेच दडलेली आहे. राजकीय वकिली आणि धार्मिक विद्वत्ता यांच्यातील एक बौद्धिक जागा अजूनही अविकसित राहिली आहे. सामाजिक सुधारणा, आधुनिकता, शिक्षण, संस्था बांधणी, लोकशाही, नागरिकत्व आणि समकालीन इस्लामिक विचारांचे प्रश्न एकाच वेळी एकत्र तपासले जाऊ शकतील, अशी ही जागा आहे. त्यामुळे केवळ मुस्लिम विचारवंत नेमके कुठे आहेत? एवढा एकच साधा प्रश्न विचारला जाऊ नये. भारतीय मुस्लिम विचारवंतांनी नेमका कोणत्या गोष्टींचा विचार करायला हवा? हा प्रश्न विचारला गेला पाहिजे. हा खरोखरच एक महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

राजकीय प्रतिनिधित्वाच्या पलीकडे

मुस्लिमांच्या सभोवतालच्या सार्वजनिक चर्चेवर राजकारण आणि संघर्षाचेच नेहमी वर्चस्व राहिले आहे. असदुद्दीन ओवेसी यांच्यासारख्या राजकीय नेत्यांनी मुस्लिम राजकीय हितांचे रक्षण करणे हा स्वतःच्या सार्वजनिक जीवनाचा मध्यवर्ती भाग बनवला आहे. स्वतःची ओळख ठामपणे नास्तिक म्हणून सांगणारे जावेद अख्तर यांच्यासारखे लेखकही आहेत. त्यांनी इस्लाम, धर्म आणि समाजासंबंधीच्या प्रश्नांकडे गंभीर दृष्टिकोनातून पाहिले आहे.

हे दोन्ही लोक सार्वजनिक लक्ष वेधून घेतात. पण या दोघांपैकी कोणीही भारतीय मुस्लिम समुदायाला आज आवश्यक असलेल्या शाश्वत बौद्धिक प्रकल्पाचे प्रतिनिधित्व करत नाही. मुस्लिमांच्या वतीने बोलणारे अनेक निवृत्त नोकरशहा, वरिष्ठ संरक्षण अधिकारी, राजकारणी आणि धार्मिक विद्वानांनाही हीच गोष्ट वेगळ्या मार्गांनी लागू होते. हे सर्व आवाज शांत व्हावेत, हा इथे मुद्दा नाही. केवळ वकिली करून एखाद्या समुदायात बदल घडवून आणता येत नाही, ही अडचण आहे.

राजकीय प्रतिनिधित्व असणे गरजेचे आहे. कायदेशीर अधिकारांचे रक्षण करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. धार्मिक सुधारणाही महत्त्वाच्या आहेत. या तिन्ही गोष्टी एकमेकांशी घट्ट जोडलेल्या आहेत. एका बौद्धिक वर्गाने राज्य आणि समाजालाच केवळ कठीण प्रश्न विचारू नयेत. स्वतःच्या समुदायालाही अस्वस्थ करणारे प्रश्न विचारण्याची क्षमता त्यांच्यात असलीच पाहिजे. काही समस्या अजूनही कायम का आहेत, कोणत्या चुकीच्या गृहितकांमुळे त्या अजूनही जिवंत आहेत आणि कोणत्या संस्थात्मक बदलांमुळे त्या सोडवल्या जाऊ शकतात. या गोष्टींचे सविस्तर परीक्षण करण्याची त्यांची तयारी असली पाहिजे.

भारतीय मुस्लिम विचारवंतांनी धार्मिक विचार आणि समुदायाचे सामाजिक व राजकीय सक्षमीकरण यांच्यातील संबंधांवर काम केले पाहिजे. हा त्यांच्यासमोरील सर्वात मोठा प्रश्न आहे. या दोन्ही गोष्टींना एकमेकांपासून वेगळे मानून चालणार नाही. समकालीन परिस्थितीशी इस्लामिक विचारांनी नेमके कसे जोडले जावे, यावर संपूर्ण मुस्लिम जगात चर्चा सुरू झाल्या आहेत. एकेकाळी उघडपणे चर्चा करण्यासाठी संवेदनशील मानल्या जाणाऱ्या प्रश्नांची आता विद्वान आणि विचारवंतांकडून वाढत्या प्रमाणावर छाननी होत आहे. समुदायाला या बदलांशी जोडणे आणि मंथनासाठी त्यांना तयार करणे, हे भारतीय मुस्लिम विचारवंतांचे कर्तव्य आहे.

या चर्चांच्या मध्यभागी एक मूलभूत प्रश्न दडलेला आहे. वेगाने बदलणारी परिस्थिती, नवे ज्ञान आणि आधुनिक समाजाच्या वास्तवांना हुशारीने योग्य प्रतिसाद कसा द्यावा? यासोबतच सर्व मुस्लिमांनी पवित्र प्रकटीकरणाशी प्रामाणिक कसे राहावे? हा तो महत्त्वाचा प्रश्न आहे. इल्म-ए-कलाम, इस्लामिक धर्मशास्त्र आणि फिकह म्हणजेच इस्लामिक न्यायशास्त्राच्या पुनर्बांधणीबद्दल पुन्हा नव्याने चर्चा सुरू झाली आहे. जुनी परंपरा पूर्णपणे सोडून देणे, हे इथले आव्हान नाही. 'नकल' म्हणजेच जुने प्रसारित ज्ञान आणि 'अकल' म्हणजेच कारण या दोन्हींच्या माध्यमातून या परंपरेशी जोडले जाणे, हे सर्वात मोठे काम आहे.

समकालीन मुस्लिम विचारवंताला आज अनेक अशा प्रश्नांना थेट सामोरे जावे लागत आहे. आधीच्या पिढ्यांनी अशा स्वरूपातील कोणत्याही प्रश्नांचा सामना कधीही केला नव्हता. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, नवीन जैवतंत्रज्ञान, वेगाने बदलणाऱ्या कौटुंबिक संरचना, लैंगिक संबंध, घटनात्मक लोकशाही, वैयक्तिक अधिकार, धर्मनिरपेक्ष नागरिकत्व आणि वैज्ञानिक ज्ञान. या सर्व गोष्टींसाठी गंभीर बौद्धिक सहभागाची गरज आहे.

इस्लामिक विचार या सर्व वास्तवांना योग्य प्रतिसाद देऊ शकेल, अशी एक चौकट विकसित करणे हे सर्वात महत्त्वाचे काम आहे. श्रद्धावानांच्या मते 'वही' किंवा पवित्र प्रकटीकरणाचा पाया असलेल्या कोणत्याही गोष्टीशी यात तडजोड होता कामा नये. श्रद्धेच्या जागी थेट आधुनिकता आणण्याचा हा युक्तिवाद नाही. भक्कम श्रद्धा आणि आधुनिकता या दोन्हींनाही गांभीर्याने घेण्याचा हा एक युक्तिवाद आहे.

मुस्लिम महिलांचा प्रश्न

मुस्लिम महिलांचे स्थान हे आणखी एक असे क्षेत्र आहे, जिथे गंभीर बौद्धिक सहभागाची गरज आहे. मुस्लिम समाज ऐतिहासिकदृष्ट्या नेहमी वेगवेगळ्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये विकसित झाले आहेत. त्या विशिष्ट परिस्थितीमुळेच अनेकदा महिलांच्या भूमिकांचे अर्थ वेगळ्या पद्धतीने निश्चित झाले आहेत. नंतरच्या न्यायशास्त्रीय परंपरांमध्ये समाविष्ट असलेल्या काही व्याख्यांमधूनही तेच बौद्धिक आणि सामाजिक वातावरण दिसून येते. भक्कम श्रद्धेची शाश्वत तत्त्वे तसेच महिलांच्या संदर्भात विशिष्ट ऐतिहासिक परिस्थितीतून समोर आलेल्या व्याख्या. या दोन्हींमधील फरक ओळखणे, हे आजचे आव्हान आहे. भक्कम श्रद्धा ही खरोखरच शाश्वत मानली जाऊ शकते. पण कुटुंबांचे आणि समाजाचे नियंत्रण करणाऱ्या कायदेशीर व सामाजिक व्यवस्था ऐतिहासिकदृष्ट्या सतत विकसित होत गेल्या आहेत. हा फरक ओळखण्यासाठी रिकाम्या घोषणांऐवजी विद्वत्तेची गरज आहे.

केवळ कायदे बदलणे किंवा दुसऱ्या एखाद्या समाजाचे आंधळे अनुकरण करणे, हे उद्दिष्ट नसावे. मुस्लिम महिला स्वतःच्या भक्कम श्रद्धेशी जोडलेल्या राहून शिक्षण, रोजगार, सार्वजनिक जीवन आणि नेतृत्वात सहभागी होऊ शकतील. अशी एक भक्कम बौद्धिक चौकट विकसित करणे, हे सर्वात महत्त्वाचे उद्दिष्ट असले पाहिजे. स्वतःच्या लोकसंख्येचा अर्धा भाग बौद्धिक आणि संस्थात्मक जीवनाच्या केंद्राबाहेर ठेवणे. आणि त्याच वेळी सक्षमीकरणाबद्दल विश्वासाने बोलणे कोणत्याही समाजाला शक्य होत नाही.

आधुनिकतेसोबत जोडल्या गेलेल्या मुस्लिम विचारवंतांचा स्वतः भारतालाही एक समृद्ध इतिहास लाभला आहे. सर सय्यद अहमद खान यांनी आधुनिक शिक्षणाचे परिवर्तनात्मक महत्त्व योग्य वेळी ओळखले. त्यांनी इस्लामिक विचारांची स्वतःच्या काळातील बौद्धिक आव्हानांशी सांगड घालण्याचा प्रयत्न केला. अल्लामा इक्बाल यांनी मुस्लिम विचारांच्या स्तब्धतेवर कडक प्रश्न उपस्थित केले. तसेच त्यांनी धार्मिक विचारांच्या पुनर्बांधणीचे आवाहन सर्वांना केले. सय्यद अमीर अली यांनी इस्लामिक इतिहास, कायदा आणि आधुनिक राजकीय विचारांशी स्वतःला खोलवर जोडले. मौलाना अबुल कलाम आझाद यांनी धार्मिक विद्वत्ता, बौद्धिक सहभाग आणि राजकीय नेतृत्व यांचा एक मेळ सर्वांसमोर सादर केला.

या सर्व महान व्यक्ती प्रत्येक प्रश्नावर नेहमी एकमेकांशी सहमत होत्या, अशी कोणतीही गोष्ट त्यांना एकत्र आणत नव्हती. या सर्व महान लोकांनी स्वतःच्या काळातील बौद्धिक आव्हानांना गांभीर्याने आणि खंबीरपणे तोंड दिले, हीच त्यांची जमेची बाजू होती. बाह्य टीकेपासून मुस्लिमांचा केवळ बचाव करून ते आधुनिकतेकडे गेले नाहीत. बदलणाऱ्या या जगाचा धैर्याने सामना करण्यासाठी त्यांनी मुस्लिमांना बौद्धिकदृष्ट्या सक्षम करण्याचा प्रयत्न केला. हीच परंपरा पुन्हा एकदा जिवंत करण्याची गरज आहे.

मतभेद हा शत्रू नाही

पवित्र प्रकटीकरण आणि कारण यांच्यातील संबंधांवर मुस्लिम विद्वान आणि तत्त्ववेत्त्यांमध्ये नेहमीच मतभेद राहिले आहेत. अल-गझाली आणि इब्न तैमिया यांसारख्या विचारवंतांचा समावेश असलेल्या चर्चा एक गोष्ट स्पष्टपणे सिद्ध करतात. मुस्लिम बौद्धिक इतिहास कधीही मतभेदांपासून वंचित राहिलेला नाही. स्वतः सर सय्यद अहमद खान यांना पारंपारिक उलेमांच्या एका विशिष्ट वर्गाकडून गंभीर मतभेदांना सामोरे जावे लागले होते. त्यामुळे बौद्धिक मतभेद हे इस्लामसाठी धोका नाहीत. ते नेहमीच मुस्लिम बौद्धिक इतिहासाचा एक महत्त्वाचा भाग राहिले आहेत. हे मतभेद गांभीर्याने, आदराने आणि बौद्धिक पातळीवर मांडले जाऊ शकतील, असे एक वातावरण निर्माण करणे, हेच आव्हान आहे.

समकालीन मुस्लिम विचारांमध्ये व्यापकपणे भिन्न दृष्टिकोन समाविष्ट आहेत. मुस्लिम लोक स्वतःच्या पारंपारिक धार्मिक पद्धतींपासून दूर गेले आहेत. त्यामुळे खऱ्या नवनिर्माणासाठी त्या जुन्या पद्धतींकडे पुन्हा परत जाण्याची गरज आहे, असा एक युक्तिवाद केला जातो. समकालीन परिस्थितीला योग्य प्रतिसाद म्हणून इस्लामिक विचारांचीच पुनर्बांधणी करण्याची गरज आहे, असा दुसरा युक्तिवाद मांडला जातो.

मुस्लिमांनी जुनी परंपरा आणि आधुनिकता यापैकी एकाची आंधळी निवड करावी, हा इथे प्रश्न नाही. पवित्र प्रकटीकरण, कारण आणि समकालीन ज्ञान हे सर्व एकमेकांशी जोडले जातील. अशी एखादी भक्कम चौकट ते यशस्वीपणे विकसित करू शकतात का, हा तो महत्त्वाचा प्रश्न आहे. इस्लामच्या बौद्धिक नवनिर्माणाचा अर्थ स्वतःची पायाभूत मूल्ये पूर्णपणे सोडून देणे, असा असण्याची गरज नाही.

दुर्दैवाने राजकारण आता स्वतःच्या मूळ उद्दिष्टाऐवजी इस्लामचा मध्यवर्ती विषय बनत चालले आहे. भारतीय मुस्लिमांसाठी ही गोष्ट आणखी एक आव्हान निर्माण करते. एक अल्पसंख्याक समुदाय म्हणून त्यांचे भविष्य ते राहत असलेल्या व्यापक समाजाशी जोडलेले आहे. त्यासाठी केवळ स्वतःच्या अधिकारांचे रक्षण करणे पुरेसे नाही. इतर सर्व समुदायांच्या चिंता, संवेदनशीलता आणि त्यांच्या धारणा समजून घेणेही तितकेच गरजेचे आहे.

कोणताही समाज स्वतःच्या सभोवतालच्या लोकांशी कायमस्वरूपी केवळ संघर्षाच्याच स्थितीत राहू शकत नाही. केवळ संघर्षातूनच प्रगती होईल, अशी कोणतीही अपेक्षा तो ठेवू शकत नाही. तडजोड करणे म्हणजे स्वतःच्या भक्कम श्रद्धा पूर्णपणे सोडून देणे नाही. प्रत्येक मतभेदाला थेट संघर्ष न मानता त्या वेगळ्या भेदांसोबत जोडले जाण्याचा आत्मविश्वास स्वतःमध्ये विकसित करणे, हाच त्याचा खरा अर्थ आहे.

याच ठिकाणी भारतीय मुस्लिम विचारवंतांची सर्वात मोठी जबाबदारी दडलेली आहे. त्यांनी अल्पकालीन आणि छोट्या राजकीय हिशोबांच्या पलीकडे जाऊन संस्था-उभारणीसाठी प्रेरक शक्ती बनले पाहिजे. भारतात ध्रुवीकरण झालेल्या भावनांशी आक्रमकपणे बोलणाऱ्या लोकांनाच अनेकदा मुस्लिम विचारवंत म्हणून सहजपणे ओळख दिली जाते, ही खरोखरच एक दुर्दैवी गोष्ट आहे. ही बौद्धिक नेतृत्वाची खरोखरच एक संकुचित व्याख्या आहे.

हेही वाचा: मस्जिदी केवळ नमाजचे स्थान नसून मानवतेची सेवा करण्याचे केंद्र

एकविसाव्या शतकातील मुस्लिम विचारवंत समाजाचा कायमस्वरूपी बचाव करणारा नसावा. तसेच तो समाजाचा कायमचा टीकाकारही नसावा. आधुनिक परंपरेशी जोडलेला असो किंवा उलेमांचा एक भाग असो, अशा विचारवंताने नवनिर्माणासाठी एक प्रेरक शक्ती बनले पाहिजे. नवीन बौद्धिक संश्लेषणाची आता गरज आहे. भक्कम श्रद्धेत रुजलेले पण कारणासाठी खुले असलेले. इतिहासाची पूर्ण जाणीव असलेले पण वर्तमानाला योग्य प्रतिसाद देणारे. धार्मिक ओळखीशी वचनबद्ध असलेले आणि सोबतच घटनात्मक नागरिकत्वाशीही तितकेच वचनबद्ध असलेले. असे एक बौद्धिक रसायन आता तयार झाले पाहिजे.

आता विचारलाच पाहिजे असा प्रश्न

त्यामुळे भारतीय मुस्लिमांमध्ये खरोखरच पुरेसे विचारवंत आहेत का, या साध्या प्रश्नाच्या पलीकडे ही चर्चा आता गेली पाहिजे. एकविसाव्या शतकासाठी आवश्यक असलेले भक्कम बौद्धिक नेतृत्व हा समाज घडवत आहे का? हा एक परिणामकारक प्रश्न आहे. भारतीय मुस्लिम विचारवंतांनी केवळ प्रतिक्रिया आणि तात्काळ राजकीय क्षणांच्या पलीकडे जाऊन आता व्यापक विचार नक्कीच केला पाहिजे.