आवाज द व्हॉईस, नवी दिल्ली

रुग्णालयाच्या चार भिंतींबाहेर द्वेषाच्या कितीही भिंती उभ्या केल्या, तरी आतमध्ये जीवन आणि मरणाशी झुंज देताना प्रत्येक चेहरा अगदी सारखाच दिसतो. तिथे कोणीही हिंदू नसतो, कोणी मुस्लिम नसतो आणि कोणी ख्रिश्चनही नसतो. तिथे केवळ माणुसकी हीच ओळख असते. नुकताच देशाची राजधानी दिल्लीत असाच मानवी चमत्कार पाहायला मिळाला. या चमत्काराने धर्म आणि राज्यांच्या सर्व सीमा पार करून उदाहरण सर्वांसमोर ठेवलंय.

ही संपूर्ण कहाणी एका खास सॉफ्टवेअरभोवती फिरते. या सॉफ्टवेअरने चार वेगवेगळ्या धर्मांच्या आणि चार दूरवरच्या राज्यांतल्या कुटुंबांना एकमेकांशी सुंदरपणे जोडलं. या संपूर्ण वैद्यकीय प्रक्रियेला 'फोर-वे किडनी स्वॅप ट्रान्सप्लांट' असं नाव दिलं गेलं. उत्तर भारतातलं अशा प्रकारचं हे पहिलंच प्रकरण असल्याचं सांगितलं जातंय. सॉफ्टवेअरच्या मदतीने डोनर (दाता) आणि रुग्णांच्या अचूक जोड्या निश्चित करण्यात आल्या आणि एकाच दिवशी अनेक यशस्वी शस्त्रक्रिया पार पडल्या.

नेमकं काय घडलं आणि कशी जुळली गोष्ट

देशाच्या वेगवेगळ्या कोपऱ्यांतून अशी चार कुटुंबं या प्रक्रियेत जोडली गेली. या कुटुंबांतल्या रुग्णांना किडनी प्रत्यारोपणाची मोठी गरज होती. या सर्व रुग्णांकडे स्वतःच्या कुटुंबातले डोनर उपलब्ध होते. पण काही वैद्यकीय अडचणी, रक्ताचा गट वेगळा असणं किंवा अँटीबॉडीज जुळत नसल्याने ते आपल्याच माणसांना थेट किडनी देऊ शकत नव्हते. अशा कठीण परिस्थितीत रुग्णांचे प्राण वाचवणं अवघड होऊन बसतं.

पण आधुनिक तंत्रज्ञान आणि खास सॉफ्टवेअरने ही अडचण सोपी केली. या तंत्रज्ञानाचं नाव 'अलायन्स फॉर पेयर्ड किडनी डोनेशन' म्हणजेच 'एपीकेडी' सॉफ्टवेअर असं आहे. याच सॉफ्टवेअरच्या मदतीने चारही कुटुंबांतले डोनर्स आणि रुग्णांच्या वैद्यकीय डेटाची अचूक जुळवाजुळव करण्यात आली. यानंतर सुंदर चक्र तयार झालं. या चक्रात प्रत्येक कुटुंबातला डोनर अनोळखी रुग्णासाठी प्रत्यक्ष मसिहा बनून समोर आला.

चार राज्यं आणि चार धर्मांची अनोखी साखळी

या वैद्यकीय साखळीत जम्मू-काश्मीर, दिल्ली, बिहार आणि नागालँडमधल्या कुटुंबांचा सहभाग होता. नागालँडच्या ३४ वर्षीय त्सुत्संगला पोंगेन यांना दुसऱ्यांदा किडनी प्रत्यारोपणाची गरज होती. त्यांच्या शरीरात अँटीबॉडीज तयार झाल्याने त्यांचा भाऊ एरिकोकबा यांची किडनी त्यांच्या शरीराशी अजिबात जुळत नव्हती.

त्याचप्रमाणे जम्मू-काश्मीरचे ४७ वर्षीय अब्दुल रौफ भट आणि त्यांची बहीण नाजनीन रहमान यांची किडनी जुळू शकत नव्हती. दिल्लीच्या ४६ वर्षीय शिवानी खुराना यांना वैद्यकीय अडचणींमुळे त्यांचे पती वरुण खुराना स्वतःची किडनी देऊ शकत नव्हते. बिहारचे ३४ वर्षीय लाल बहादूर आणि त्यांची पत्नी निधी कुमारी यांचा रक्ताचा गट एकमेकांशी अजिबात जुळत नव्हता.

सॉफ्टवेअरने या सर्वांच्या आकडेवारीचं सविस्तर विश्लेषण केलं आणि त्यानंतर अद्भुत व अचूक जोडी सर्वांसमोर आली. दिल्लीच्या वरुण खुराना यांनी स्वतःची किडनी नागालँडच्या त्सुत्संगला पोंगेन यांना दिली. नागालँडच्या एरिकोकबा पोंगेन यांनी बिहारच्या लाल बहादूर यांचे प्राण वाचवले. बिहारच्या निधी कुमारी यांनी जम्मू-काश्मीरच्या अब्दुल रौफ भट यांना स्वतःची किडनी दान केली.

तर जम्मू-काश्मीरच्या नाजनीन रहमान भट यांनी दिल्लीच्या शिवानी खुराना यांना नवं जीवन दिलं. अशा प्रकारे चारही कुटुंबांनी एकमेकांचा हात घट्ट धरला. कोणतंही नातं किंवा रक्ताचं बंधन नसतानाही मजबूत मानवी साखळी तिथे तयार झाली.

वैद्यकीय आव्हानांसोबतच कायदेशीर अडचणीही होत्या

अशा प्रकारच्या 'फोर-वे किडनी एक्सचेंज'ला प्रत्यक्ष रूप देणं अजिबात सोपं नव्हतं. वैद्यकीय तपासणीसोबतच अनेक कायदेशीर अडचणीही समोर उभ्या होत्या. भारताच्या नियमांनुसार अवयव प्रत्यारोपणासाठी अनेक प्रकारच्या कायदेशीर आणि प्रशासकीय प्रक्रिया पूर्ण कराव्या लागतात. कागदपत्रांची मोठी यादी होती आणि न्यायालयासमोर वारंवार सादरीकरण करावं लागलं.

या प्रकरणातली गुंतागुंत पाहून दिल्ली उच्च न्यायालयात धाव घ्यावी लागली. अनेक महिन्यांच्या कायदेशीर आणि प्रशासकीय खटाटोपानंतर न्यायालयातून हिरवा कंदील मिळाला. त्यानंतरच पुढच्या वैद्यकीय तयारीला सुरुवात होऊ शकली. या संपूर्ण प्रक्रियेत डॉक्टरांच्या पथकाने रात्रंदिवस कठोर मेहनत घेतली.

मॅक्स रुग्णालयात चालली मॅरेथॉन शस्त्रक्रिया

दक्षिण दिल्लीतल्या साकेत इथल्या मॅक्स सुपर स्पेशालिटी रुग्णालयात हे संपूर्ण प्रत्यारोपण पार पडलं. रुग्णालयाच्या नेफ्रोलॉजी आणि रीनल ट्रान्सप्लांट मेडिसिन विभागाचे प्रमुख प्राध्यापक डॉक्टर दिनेश खुल्लर आणि युरोलॉजी विभागाचे प्रमुख प्राध्यापक डॉक्टर अनंत कुमार यांच्या नेतृत्वाखाली डॉक्टरांच्या तज्ज्ञ पथकाने हे काम यशस्वीपणे पूर्ण केलं.

रुग्णालयाकडून मिळालेल्या माहितीनुसार, १३ जुलै रोजी सकाळी सात वाजता या प्रक्रियेला सुरुवात झाली. पाच वेगवेगळ्या ऑपरेशन थिएटरमध्ये एकाच वेळी आठ शस्त्रक्रिया करण्यात आल्या. सकाळी सात ते संध्याकाळी सहा वाजेपर्यंत ही मॅरेथॉन शस्त्रक्रिया चालली. यात चार डोनर्सच्या शरीरातून सुरक्षितपणे किडनी काढण्यात आली आणि त्यानंतर चार वेगवेगळ्या रुग्णांमध्ये तिचं यशस्वी प्रत्यारोपण करण्यात आलं.

डॉक्टरांच्या मते ही संपूर्ण प्रक्रिया संवेदनशील होती. कोणताही धोका निर्माण होऊ नये, यासाठी प्रत्येक रुग्ण आणि डोनरची आवश्यक इम्युनोलॉजिकल तपासणी करण्यात आली. शस्त्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर सर्व रुग्ण आणि डोनर्सच्या प्रकृतीवर सतत बारीक लक्ष ठेवण्यात आलं. सर्व चारही रुग्ण आणि त्यांचे डोनर आता पूर्णपणे निरोगी असून त्यांना रुग्णालयातून सुट्टी मिळाली आहे, अशी आनंदाची माहिती रुग्णालयाच्या डॉक्टरांनी दिली.

हेही वाचा: "हे कट्टरपंथीकरण आहे, संरक्षण नाही": काश्मिरी मुलींच्या नृत्यावरून झायरा वसीमवर झेबा झोरिया यांची कडक टीका

तंत्रज्ञान आणि मानवतेचा विजय

तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर केल्यास ते वरदान ठरू शकतं, हे या घटनेवरून स्पष्ट होतं. आजच्या काळात समाजाला विभागणाऱ्या बातम्या अनेकदा चर्चेत असतात. अशा वेळी माणुसकी आजही जिवंत आहे, हा विश्वास अशा घटनांमधून मिळतो. जम्मू-काश्मीरपासून नागालँडपर्यंत आणि बिहारपासून दिल्लीपर्यंतचे लोक अशा प्रकारे एकमेकांशी जोडले गेले. वेदना आणि दिलासा याला कोणताही धर्म नसतो, याचाच हा पुरावा आहे.

'पेअर किडनी एक्सचेंज' ही संकल्पना हजारो रुग्णांसाठी मोठी आशा आहे, असं डॉक्टर ठामपणे मानतात. डोनर उपलब्ध असूनही वैद्यकीय जुळवाजुळव न झाल्याने अनेक रुग्ण उपचार घेऊ शकत नाहीत. देशातल्या इतर मोठ्या रुग्णालयांनीही अशा प्रकारचं सॉफ्टवेअर आणि स्वॅप ट्रान्सप्लांटची प्रक्रिया मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारल्यास दरवर्षी असंख्य लोकांचे मौल्यवान प्राण नक्कीच वाचवले जाऊ शकतात.