मंसूरउद्दीन फरीदी

पाटण्याच्या मंगल तलाव परिसरात असलेली खानकाह एमदिया कलंदरिया भारताच्या धार्मिक आणि आध्यात्मिक इतिहासात अनोखं स्थान राखून आहे. बिहार राज्याच्या इतिहासात या वास्तूला विशेष महत्त्व आहे. अनेक शतकांपासून ही खानकाह आध्यात्मिक आशीर्वाद आणि मार्गदर्शनाचा मोठा स्रोत राहिली आहे. यासोबतच शिक्षण प्रसार, समाजसुधारणा, मानवतेची सेवा, राष्ट्रीय एकात्मता आणि जातीय सलोखा निर्माण करण्यात या वास्तूने महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. सध्या दहावे सज्जादानशीन (आध्यात्मिक उत्तराधिकारी) हजरत मौलाना सय्यद शाह मिस्बाह-उल-हक एमदी आध्यात्मिक मार्गदर्शनाची गादी सांभाळत आहेत. ते आपल्या महान पूर्वजांचे पवित्र कार्य निष्ठेने पुढे नेत आहेत.

खानकाहचे संस्थापक: हजरत ख्वाजा इमामुद्दीन कलंदर

खानकाह एमदिया कलंदरियाची स्थापना हजरत ख्वाजा इमामुद्दीन कलंदर यांनी केली. त्यांचे आध्यात्मिक मार्गदर्शक हजरत फाजील कलंदर सदहोरी यांनी त्यांना "बादशाह" या पदवीने सन्मानित केले होते. त्यांनी हरियाणातील सदहौर शहरात आपले आध्यात्मिक शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर ११०४ हिजरीमध्ये ते फुलवारी शरीफ या मूळ गावी परतले. तिथे त्यांनी इस्लामचा प्रसार आणि समाजसुधारणेचे उल्लेखनीय काम सुरू केले. त्यांचे वडील हजरत बुरहानुद्दीन कादरी यांनी त्यांना जुनैदी परंपरेत परवानगी (इजाजत) आणि आध्यात्मिक उत्तराधिकार (खिलाफत) दिला. त्यांनी खानकाहच्या सर्व जबाबदाऱ्या त्यांच्यावर विश्वासाने सोपवल्या. धार्मिक शिक्षणासोबतच हजरत ख्वाजा इमामुद्दीन कलंदर यांनी समाजसुधारणेला मोठे महत्त्व दिले. महिलांच्या नैतिक आणि धार्मिक मार्गदर्शनासाठी त्यांनी "सीरत-ए-मुस्तकीम" नावाचा ग्रंथ लिहिला. बिहारमध्ये रचल्या गेलेल्या सुरुवातीच्या उर्दू कलाकृतींपैकी एक म्हणून या ग्रंथाला खूप मानला जातो.

विद्वत्तापूर्ण योगदान आणि दुर्मिळ ग्रंथालय

हजरत ख्वाजा इमामुद्दीन कलंदर यांना पुस्तके आणि विद्वत्तापूर्ण संग्रहांबद्दल ओढ होती. वडिलांकडून वारसा हक्काने मिळालेल्या ग्रंथालयाचा त्यांनी सुंदर विस्तार केला. आजही खानकाह एमदिया कलंदरियाचे ग्रंथालय पूर्णपणे सुरक्षित आहे. तिथे सुमारे सातशे दुर्मिळ हस्तलिखिते (मॅन्युस्क्रिप्ट्स) उपलब्ध आहेत. यातील बहुतांश हस्तलिखिते स्वतः सन्माननीय संतांनी आपल्या हातांनी लिहिलेली आहेत. हा अमूल्य संग्रह खानकाहच्या समृद्ध बौद्धिक आणि विद्वत्तापूर्ण वारशाचा जिवंत पुरावा आहे.

दारुल उलूम एमदियाची स्थापना

हजरत ख्वाजा इमामुद्दीन कलंदर यांनी शिक्षण आणि अभ्यासाची नियमित व्यवस्था सुरू केली. आज ही व्यवस्था दारुल उलूम एमदियाच्या रूपाने उत्तमरीत्या सुरू आहे. दूरदूरच्या भागांतील अनेक विद्यार्थी धार्मिक शिक्षण घेण्यासाठी या संस्थेत मोठ्या संख्येने येतात. खानकाहचे व्यवस्थापन या सर्व विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाची आणि कल्याणाची जबाबदारी उचलते. सार्वजनिक कल्याण आणि समाजसेवेतील हे त्यांचे मोठे योगदान मानले जाते.

हजरत नूर-उल-हक तपन आणि साहित्यिक वारसा

खानकाहच्या संस्थापकांनंतर आलेल्या सर्व सज्जादानशीनांनी ही आध्यात्मिक आणि बौद्धिक परंपरा नेटाने पुढे नेली. यात हजरत शाह नूर-उल-हक तपन यांचे वेगळे आणि विशेष स्थान आहे. ते प्रख्यात पर्शियन कवी होते. त्यांच्या नावावर एक दिवाण नोंदवलेला आहे. तसेच उर्दू कवितेतही त्यांचे महत्त्वाचे स्थान होते. त्यांच्या पर्शियन दिवाणाचे चार खंड आजही खानकाह एमदिया कलंदरियाच्या ग्रंथालयात सुरक्षितपणे जतन करून ठेवलेले आहेत. त्यांच्या कवितांमध्ये दैवी प्रेम, आध्यात्मिक ज्ञान (मारिफत) आणि मानवी बंधुत्वाच्या आदर्शांचा खोलवर विचार मांडलेला दिसतो. त्यांच्या काळात ही खानकाह साहित्यिक आणि विद्वत्तापूर्ण उपक्रमांचे केंद्र बनून समोर आली.

फुलवारी शरीफमधून पलायन आणि मोठी शोकांतिका

हजरत शाह जहूर-उल-हक यांच्या काळात काही विरोधी घटकांनी इमाद आणि मुजीब यांच्या कुटुंबाविरुद्ध कट रचण्यास सुरुवात केली. परिस्थिती बिघडली. शेवटी हजरत शाह जहूर-उल-हक यांना आपल्या कुटुंबासह फुलवारी शरीफ सोडून अजीमाबाद (पाटणा शहर) येथे जाण्याचा कठीण निर्णय घ्यावा लागला. त्यानंतर आपले सामान घेण्यासाठी ते फुलवारी शरीफला परतले. तिथे खानकाह, मशीद, राहण्याची घरे आणि ग्रंथालय जळून खाक झाल्याचे भयानक दृश्य त्यांना दिसले. या दुःखद घटनेत असंख्य दुर्मिळ पुस्तके आणि मौल्यवान ऐतिहासिक खजिना नष्ट झाला. असे असले तरी हजरत शाह जहूर-उल-हक अनेक मौल्यवान हस्तलिखिते सुरक्षितपणे वाचवू शकले. पैगंबर हजरत मोहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि व सल्लम) यांचा पवित्र केस (मोई-ए-मुबारक) आणि इतर पवित्र अवशेष वाचवण्यातही त्यांना यश आले. हे सर्व पवित्र अवशेष आजही खानकाह एमदिया कलंदरियामध्ये सुरक्षित आहेत.

हजरत शाह जहूर-उल-हक यांची विद्वत्ता

हजरत शाह जहूर-उल-हक यांना या प्रतिष्ठित कुटुंबातील सर्वात महान विद्वानांपैकी एक मानले जाते. ते पवित्र कुराणचे हाफिज होते. त्यांनी 'सहीह अल-बुखारी' आणि 'सहीह मुस्लिम' या दोन्ही ग्रंथांचे पूर्ण पाठांतर केले होते. ते प्रख्यात मुहद्दिथ (हदीसचे अभ्यासक) होते. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये त्यांच्या शंभरहून अधिक कलाकृतींचा उल्लेख मिळतो. त्यापैकी सदतीस कलाकृती आजही सुरक्षित आहेत. त्यांच्या उत्कृष्ट विद्वत्तेचा सन्मान करण्यासाठी हजरत शाह अब्दुल अजीज मुहद्दिथ देहलवी यांनी त्यांना हदीसच्या विज्ञानात सनद (अधिकार) प्रदान केली होती. इस्लामिक न्यायशास्त्र (फिकह), सुफीवाद, तत्त्वज्ञान आणि तर्कशास्त्रावर त्यांचे मोठे प्रभुत्व होते. त्यांच्या उच्च आध्यात्मिक स्थानाला सर्वत्र मान्यता मिळाली होती.

विकास आणि बांधकामाचा सुवर्णकाळ

हजरत शाह अली अमीर-उल-हक यांच्या काळात खानकाह एमदिया कलंदरियाचा भौतिक आणि संस्थात्मक विकास झाला. सध्याचा खानकाह परिसर, सभा कक्ष (मजलिस खाना), राहण्याची ठिकाणे आणि मशीद या सर्व वास्तूंचे बांधकाम त्यांच्या देखरेखीखाली पूर्ण झाले. वास्तुकलेची त्यांची समज आजही इमारतींच्या सुंदर डिझाईन, सजावटीचे पॅटर्न आणि मशिदीच्या सुशोभित कमानींमध्ये स्पष्टपणे पाहायला मिळते. संपूर्ण खानकाह परिसराची वास्तूविषयक योजना त्यांनी स्वतः बारकाईने तयार केली. कमी वेळेत त्यांनी हे सर्व बांधकाम यशस्वीपणे पूर्ण केले. १९३४ मध्ये आलेल्या विनाशकारी भूकंपात परिसराच्या एका भागाचे मोठे नुकसान झाले. तरीही या वास्तूची भव्यता आणि ऐतिहासिक महत्त्व मोठ्या प्रमाणावर आजही टिकून आहे.

आध्यात्मिक आणि विद्वत्तापूर्ण सेवांचे सातत्य

हजरत शाह रशीद-उल-हक, हजरत शाह हबीब-उल-हक आणि हजरत शाह सबिह-उल-हक एमदी यांनी आपापल्या काळात मोठी कामे केली. कुराणचे स्पष्टीकरण (तफसीर), मसनवीचे शिक्षण, धार्मिक चर्चा, उपदेश आणि समाजसुधारणेच्या क्षेत्रात त्यांनी उत्कृष्ट सेवा दिली. हजरत शाह हबीब-उल-हक हे सुंदर हस्ताक्षर (कॅलिग्राफी), सार्वजनिक भाषणे आणि विद्वत्तापूर्ण चर्चांसाठी प्रसिद्ध होते. हजरत शाह सबिह-उल-हक हे निपुण वक्ते, महान कवी आणि उत्तम लेखक होते. त्यांच्या प्रार्थना आणि स्मरण सभांना (मजालिस-ए-जिक्र) मोठ्या संख्येने लोक आवर्जून उपस्थित राहायचे. मोहरमच्या महिन्यात कर्बलातील हुतात्म्यांना समर्पित असलेल्या शोकसभा आणि रमजानच्या पवित्र महिन्यातील विशेष प्रार्थना सभांमधून अध्यात्म व भक्तीचे अनोखे वातावरण तिथे निर्माण व्हायचे.

हजरत फरीद-उल-हक एमदी आणि संस्थेचे पुनरुज्जीवन

हजरत मौलाना सय्यद शाह फरीद-उल-हक एमदी यांच्या काळात खानकाह एमदिया कलंदरियाने विस्तार आणि विकासाच्या नवीन टप्प्यात प्रवेश केला. सुमारे चोवीस वर्षांपासून पूर्णपणे बंद पडलेली शिक्षण व्यवस्था त्यांनी पुन्हा नव्याने सुरू केली. 'मदरसा इमद-उल-उलूम'ची स्थापना करून त्यांनी हे मोठे काम केले. हे केंद्र पुढे 'मरकजी दारुल उलूम एमदिया' म्हणून प्रसिद्ध झाले. त्यांनी मशिदीचा मोठा विस्तार केला. पवित्र पैगंबर हजरत मोहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि व सल्लम) यांच्या पवित्र केसांचे अवशेष (मोई-ए-मुबारक) असलेल्या कक्षावर सुंदर घुमट बांधला. ऐतिहासिक इमारतींची दुरुस्ती आणि खानकाहच्या ग्रंथालयाचा विस्तार अशा अनेक विकास प्रकल्पांना त्यांनी यशस्वीपणे पूर्ण केले. त्यांच्या प्रयत्नांतून 'इदारा रशीदिया'च्या अंतर्गत प्रकाशन आणि शैक्षणिक उपक्रमांना नवीन गती मिळाली. यातून संस्थेचे बौद्धिक आणि साहित्यिक योगदान अधिकच भक्कम झाले.

हेही वाचा: जयपूरचा प्रसिद्ध मौलाना झियाउद्दीन दर्गा २०० वर्षांपासून देतोय प्रेमाचा संदेश!

आजचा काळ आणि पुढचा प्रवास

१७ मार्च २००१ रोजी हजरत फरीद-उल-हक एमदी यांचे निधन झाले. त्यानंतर त्यांचे सुपुत्र हजरत मौलाना सय्यद शाह मिस्बाह-उल-हक एमदी यांची खानकाह एमदिया कलंदरियाचे नवे सज्जादानशीन म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. त्यांच्याकडे प्रतिष्ठित शैक्षणिक, साहित्यिक आणि प्रशासकीय क्षमता आहेत. अरबी भाषेतील उच्च शिक्षणासोबतच त्यांनी कॉम्प्युटर प्रोग्रामिंगमध्येही कौशल्य मिळवले आहे. पाटण्याच्या खुदा बख्श ओरिएंटल पब्लिक लायब्ररीशी त्यांचा मोठा आणि जुना संबंध आहे. या अनुभवाने त्यांच्या विद्वत्तापूर्ण व्यक्तिमत्त्वाला समृद्ध केले आहे. तसेच त्यांचा बौद्धिक दृष्टिकोन व्यापक बनवण्यास मदत केली आहे. आज खानकाह एमदिया कलंदरिया धार्मिक शिक्षण, आध्यात्मिक प्रशिक्षण, सुफीवाद, राष्ट्रीय सलोखा आणि मानवतेच्या सेवेचा मोठ्या प्रमाणावर प्रसार करत आहे. या सर्व सक्रिय कामांतून या संस्थेने आपला गौरवशाली वारसा आजही खंबीरपणे टिकवून ठेवला आहे. ही ऐतिहासिक संस्था येणाऱ्या नव्या पिढ्यांसाठी मार्गदर्शन आणि ज्ञानाचा दीपस्तंभ म्हणून आपली सेवा अविरतपणे सुरू ठेवेल, अशी आशा व्यक्त केली जाते.